Trong cuộc sống, khi đứng trước thành công hay thất bại của một đời người, chúng ta thường nghe thấy những lời cảm thán: “Số phận của họ thật may mắn” hay “Đó là sự định đoạt của số mệnh”. Tuy nhiên, độ lùi của thời gian và các nghiên cứu khoa học hành vi đã chứng minh điều ngược lại: Số phận không phải là một kịch bản ngẫu nhiên được sắp đặt trước. Nó là hệ quả của một chuỗi phản ứng logic mà điểm khởi đầu chính là tính khí của mỗi cá nhân. Vì vậy, quan điểm “Tính khí quyết định đến số phận con người” là một luận điểm hoàn toàn có cơ sở khoa học và giá trị thực tiễn sâu sắc.
Để hiểu một cách thấu đáo, trước hết cần làm rõ khái niệm “tính khí”. Dưới góc độ tâm lý học, tính khí là đặc điểm tâm lý bẩm sinh, gắn liền với kiểu hoạt động của hệ thần kinh (như nhanh nhẹn, điềm tĩnh, nóng nảy hay sầu muộn). Trong khi đó, “số phận” là kết quả tổng hòa của cuộc đời một con người, bao gồm sự nghiệp, danh tiếng, hạnh phúc và các mối quan hệ. Giữa hai phạm trù này có một mối quan hệ nhân quả chặt chẽ theo sơ đồ tuyến tính:
1. Tính khí quyết định cách con người đối diện với nghịch cảnh
Cuộc sống luôn chứa đựng những biến số khách quan nằm ngoài tầm kiểm soát. Tuy nhiên, theo định luật nổi tiếng của nhà văn Stephen Covey: 10% cuộc đời được quyết định bởi những gì xảy ra với bạn, 90% còn lại được quyết định bởi cách bạn phản ứng với nó. Chính tính khí là bộ lọc định hình nên 90% phản ứng đó.
Minh chứng từ lịch sử khoa học:
Hãy nhìn vào cuộc đời của nhà bác học Thomas Edison. Bản chất tính khí của ông là một người kiên tâm, bền bỉ và có hệ thần kinh cực kỳ vững vàng trước áp lực. Khi phòng thí nghiệm chứa toàn bộ các nghiên cứu trị giá hàng triệu đô-la của ông bị thiêu rụi hoàn toàn trong một trận hỏa hoạn năm 1914, thay vì suy sụp, khóc lóc hay oán hận số phận như phần lớn mọi người, Edison lúc đó đã 67 tuổi chỉ trầm tĩnh đứng nhìn và nói: “Thảm họa này có giá trị lớn. Mọi sai lầm của chúng ta đã bị thiêu rụi. Cảm ơn Chúa, chúng ta có thể bắt đầu lại”. Chính tính khí điềm đạm, không dễ bị lay chuyển trước nghịch cảnh đã đưa ông tiếp tục phát minh và tái thiết sự nghiệp. Số phận của ông là số phận của một vĩ nhân, được đúc cốt từ chính sự kiên định bẩm sinh ấy.
2. Tính khí định hình các mối quan hệ và môi trường xã hội
Con người không thể thành công nếu tồn tại như một ốc đảo cô độc. Để phát triển, chúng ta cần sự cộng tác. Người sở hữu tính khí ôn hòa, biết lắng nghe tựa như một dung môi vạn năng, dễ dàng kết nối và thu hút các nguồn lực chất lượng xung quanh. Ngược lại, người có tính khí nóng nảy, độc đoán sẽ tạo ra lực đẩy xã hội, tự cô lập chính mình.
Ví dụ từ thực tế quản trị và đời sống:
Trong môi trường doanh nghiệp, chúng ta không hiếm gặp những người có chuyên môn cực kỳ giỏi, thuộc hàng chuyên gia, nhưng tính khí lại kiêu ngạo, bốc đồng và dễ nổi giận mỗi khi người khác phản biện. Trước một lỗi sai của cấp dưới, thay vì cùng phân tích nguyên nhân, họ chọn cách đập bàn, mắng chửi thậm tệ. Trải qua thời gian, hành vi này lặp lại cấu thành thói quen hung hăng. Kết quả là các nhân sự tài năng đều rời bỏ họ, đồng nghiệp xa lánh, cấp trên e ngại khi giao trọng trách lớn. Khi sự nghiệp rơi vào bế tắc, họ lại oán trách số phận “lận đận, không gặp thời”. Nhưng rõ ràng, chính tính khí bốc đồng đã trực tiếp hủy hoại các mối quan hệ xã hội – vốn là bệ phóng cho số phận của một con người.
3. Tính khí ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực ra quyết định
Dưới góc độ sinh học thần kinh, khi một người để cho tính khí nóng nảy hoặc sợ hãi cực đoan dẫn dắt, hạch hạnh nhân (trung tâm xử lý cảm xúc của não bộ) sẽ bị kích hoạt mạnh mẽ. Nó làm tê liệt vùng vỏ não trước trán – nơi chịu trách nhiệm cho tư duy logic, phân tích phản biện và ra quyết định.
Những quyết định được đưa ra trong trạng thái bị kích động về mặt sinh học hầu hết đều là sai lầm. Một quyết định đầu tư sai lầm trong lúc tham lam, một lời nói cắt đứt mối quan hệ trong lúc giận dữ, hay một hành vi bộc đồng lúc lái xe trên đường… tất cả những cái giá phải trả đó tích tụ lại, dệt nên một mạng lưới mà người ta gọi là “số phận bi kịch”.
Mở rộng luận điểm và Bài học nhận thức
Tuy nhiên, nếu khẳng định tính khí quyết định hoàn toàn số phận theo hướng định mệnh chủ nghĩa thì con người sẽ rơi vào trạng thái thụ động. Chúng ta cần nhìn nhận một cách biện chứng: Tính khí là bẩm sinh, nhưng tính cách và hành vi là thứ có thể rèn luyện.
Khoa học hiện đại đã chứng minh tính mềm dẻo của não bộ (Neuroplasticity). Con người hoàn toàn có khả năng tái cấu trúc tư duy bằng sự tỉnh thức và tự giáo dục.
-
Nếu biết mình có tính khí nóng nảy, ta có thể chủ động tập thói quen “hoãn phản ứng” (nguyên tắc 5 giây hoặc hít thở sâu trước khi nói).
-
Nếu biết mình có tính khí nhạy cảm, dễ u sầu, ta có thể chủ động rèn luyện tư duy thực tế thông qua các bộ môn khoa học, ghi chép logic để giảm bớt sự suy diễn cảm tính.
Lời kết
Tóm lại, quan điểm “Tính khí quyết định đến số phận con người” là một chiếc gương phản chiếu chân thực quy luật nhân quả của hành vi. Tính khí có thể là điểm khởi đầu mà cha mẹ hay tạo hóa ban cho chúng ta, nhưng nó không phải là một bản án chung thân đóng đinh cuộc đời. Người khôn ngoan không dùng tính khí bẩm sinh như một cái cớ để buông xuôi cho bản năng, mà nhìn nhận nó như một đề bài cần giải. Khi anh làm chủ được tính khí, kéo giãn được khoảng cách giữa “kích thích” và “phản ứng”, anh sẽ làm chủ được hành vi. Và đó chính là khoảnh khắc anh tự tay viết nên số phận huy hoàng cho chính mình.