“Hiền tài là nguyên khí của quốc gia. Nguyên khí thịnh thì thế nước mạnh, nguyên khí suy thì thế nước yếu.” Câu nói của Thân Nhân Trung trong bài văn bia tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám từ hàng trăm năm trước đến nay vẫn còn nguyên giá trị. Một quốc gia muốn phát triển bền vững không thể chỉ dựa vào tài nguyên thiên nhiên hay những thành tựu nhất thời, mà phải dựa vào con người, đặc biệt là những con người có tài năng, có trí tuệ, có khát vọng cống hiến.
Nhưng hiền tài không tự nhiên xuất hiện. Một nhân tài trong tương lai có thể đang là một học sinh bình thường trong lớp học hôm nay. Một nhà khoa học, một nhà quản lý, một người có đóng góp lớn cho xã hội có thể đang bắt đầu từ những giờ học đầu tiên ở trường phổ thông. Vì vậy, phát hiện, khuyến khích và bồi dưỡng học sinh có năng lực nổi trội không chỉ là nhiệm vụ của riêng một cá nhân hay một bộ phận, mà là trách nhiệm chung của cả hệ thống giáo dục.
Đáng tiếc rằng trong thực tế, ở một số nơi, công tác này vẫn chưa nhận được sự quan tâm đúng mức. Những hạn chế ấy không phải là phổ biến ở mọi địa phương, nhưng cũng không thể xem là hiện tượng cá biệt.
Khi thành tích được đặt cao hơn sự phát triển lâu dài
Một trong những biểu hiện dễ nhận thấy là cách nhìn nhận về việc bồi dưỡng học sinh tài năng đôi khi vẫn bị chi phối quá nhiều bởi thành tích trước mắt.
Có nơi, sự quan tâm dành cho học sinh giỏi chỉ tập trung vào giai đoạn chuẩn bị các kỳ thi. Khi học sinh đạt giải, mọi người cùng vui mừng, những lời tuyên dương được dành cho các em và giáo viên phụ trách. Nhưng sau khoảnh khắc vinh quang ấy, sự quan tâm tiếp nối để giúp các em phát triển lâu dài lại chưa thật sự tương xứng.
Một học sinh đạt giải không có nghĩa là hành trình phát triển của em đã hoàn thành. Ngược lại, đó có thể mới chỉ là điểm khởi đầu. Các em cần môi trường học tập tốt hơn, cần được định hướng, được tiếp cận những cơ hội mới, được khơi dậy niềm đam mê và khả năng sáng tạo. Nếu chỉ xem thành tích thi cử là mục tiêu cuối cùng, chúng ta dễ biến việc bồi dưỡng tài năng thành một cuộc chạy đua ngắn hạn thay vì một quá trình vun trồng con người.
Sự động viên cũng cần được nhìn nhận đúng bản chất. Một phần thưởng vật chất hay một lời tuyên dương là điều cần thiết, nhưng điều quan trọng hơn là cảm giác rằng xã hội, nhà trường và thầy cô thật sự trân trọng nỗ lực của các em. Một học sinh có tài năng cần biết rằng mình được kỳ vọng không chỉ vì đã mang về một danh hiệu, mà vì những giá trị tốt đẹp em có thể đóng góp trong tương lai.
Giáo viên cần vượt qua ranh giới của “môn mình phụ trách”
Trong quá trình phát hiện và bồi dưỡng học sinh tài năng, vai trò của giáo viên là vô cùng quan trọng. Người thầy không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn là người phát hiện những năng lực tiềm ẩn, khích lệ niềm say mê và mở ra con đường phát triển cho học trò.
Tuy nhiên, một thực tế đáng suy nghĩ là đôi khi sự quan tâm đến học sinh vẫn bị giới hạn bởi phạm vi môn học hoặc lợi ích của từng bộ môn.
Có giáo viên rất tâm huyết với học sinh của mình, nhưng lại chưa thực sự quan tâm đến sự phát triển toàn diện của những học sinh theo đuổi lĩnh vực khác. Thậm chí, ở một số trường hợp, vẫn tồn tại tâm lý không vui khi học sinh không lựa chọn môn học mà mình phụ trách, hoặc có sự so sánh, định kiến giữa các nhóm học sinh.
Đây là điều cần được nhìn nhận một cách thẳng thắn. Một học sinh giỏi Toán, giỏi Hóa học, giỏi Ngữ văn hay giỏi một lĩnh vực nghệ thuật nào đó đều là tài sản quý của nhà trường và xã hội. Thành công của một học sinh không phải là sự cạnh tranh giữa các môn học, mà là thành quả chung của cả một môi trường giáo dục.
Người giáo viên chân chính không chỉ mong muốn học sinh giỏi môn mình dạy, mà mong muốn học sinh trở thành phiên bản tốt nhất của chính mình. Khi một học sinh phát hiện được niềm đam mê và theo đuổi đúng năng lực, đó cũng chính là một thành công của người thầy.
Học sinh tài năng – những mầm non cần được bảo vệ và nâng đỡ
Trong câu chuyện này, đối tượng đáng được quan tâm nhất chính là học sinh.
Các em đang ở giai đoạn hình thành nhân cách, định hướng tương lai và xây dựng niềm tin vào bản thân. Một lời động viên đúng lúc có thể trở thành nguồn động lực lớn lao. Nhưng ngược lại, sự thờ ơ, thiếu định hướng hoặc những thái độ không phù hợp có thể khiến một tài năng bị bỏ quên.
Không ít học sinh có năng lực đặc biệt nhưng lại thiếu người hướng dẫn. Các em có thể tự học, tự tìm tòi, nhưng không phải em nào cũng có đủ điều kiện, bản lĩnh và kinh nghiệm để đi xa nếu không nhận được sự hỗ trợ cần thiết.
Nhà trường cần có cơ chế phát hiện sớm những học sinh có năng lực nổi bật, không chỉ thông qua các kỳ thi mà còn qua khả năng sáng tạo, tư duy độc lập, tinh thần nghiên cứu và niềm đam mê học tập. Gia đình cần đồng hành, nhưng không gây áp lực thành tích. Giáo viên cần là người dẫn đường, không phải người tạo ra những rào cản vô hình.
Bồi dưỡng nhân tài không thể là nhiệm vụ của riêng ai
Một nền giáo dục tiến bộ không chỉ được đánh giá bằng số lượng giải thưởng đạt được, mà còn bằng khả năng tạo ra những con người có năng lực, nhân cách và khát vọng cống hiến.
Muốn có hiền tài cho đất nước, chúng ta phải bắt đầu từ những điều rất nhỏ: một lời khích lệ của thầy cô, một sự quan tâm đúng lúc của nhà trường, một chính sách hỗ trợ hợp lý, một thái độ tôn trọng đối với mọi năng lực khác nhau của học sinh.
Không nên nhìn học sinh tài năng như những “công cụ tạo thành tích”, càng không nên xem sự phát triển của các em là cuộc cạnh tranh giữa các môn học hay giữa các cá nhân. Mỗi tài năng được phát hiện và nuôi dưỡng hôm nay có thể trở thành một nguồn lực quý giá cho xã hội ngày mai.
Chăm sóc một mầm cây cần sự kiên nhẫn. Nuôi dưỡng một tài năng cũng vậy. Nếu chỉ quan tâm khi cây đã lớn, có thể chúng ta đã bỏ lỡ thời điểm quan trọng nhất để giúp nó phát triển.
Hiền tài là nguyên khí quốc gia, nhưng nguyên khí ấy bắt đầu từ những lớp học bình dị, từ những người thầy tận tâm và từ cách chúng ta đối xử với từng học sinh đang trên hành trình tìm kiếm chính mình.