Một quan điểm đang ngày càng phổ biến trong giáo dục con cái: không nên tạo áp lực cho trẻ. Cha mẹ được khuyên đừng kỳ vọng quá cao, đừng ép con học nhiều, đừng bắt con đạt thành tích, đừng so sánh con với người khác. Nhà trường thì bị đòi giảm áp lực thi cử, giảm áp lực điểm số, biến lớp học thành nơi thật nhẹ nhàng.

Phần đúng của quan điểm này là có thật. Không đứa trẻ nào nên sống trong nỗi sợ không đủ giỏi, không đủ điểm, không bằng bạn bè, hoặc sợ làm cha mẹ thất vọng.

Nhưng phản đối áp lực tiêu cực là một chuyện, còn tuyên bố không được tạo bất kỳ áp lực nào là chuyện hoàn toàn khác. Theo tôi, cả hai thái cực đều sai. Thiếu áp lực, trẻ không có động lực vượt qua giới hạn của mình. Áp lực cực đoan thì khiến trẻ kiệt sức, sợ hãi và đánh mất quyền tự chủ.

Điều cần có không phải một tuổi thơ không áp lực, mà là cách giáo dục giúp trẻ biết đối diện, thích nghi và vượt qua áp lực.

Cuộc sống không vận hành theo cảm xúc

Hãy thử áp dụng triệt để câu “đừng tạo áp lực cho con”: con không muốn học thì thôi, bài khó thì bỏ, điểm thấp cũng không sao, chưa làm xong việc thì cứ viện lý do, con mệt thì khỏi cố, con không thích thì khỏi làm. Rồi tự hỏi:

Đến khi trưởng thành, trẻ sẽ dựa vào điều gì để làm những việc mình không thích nhưng buộc phải làm?

Đời người trưởng thành đầy những việc không thể chọn theo tâm trạng: đi làm dù mệt, hoàn thành nhiệm vụ dù chán, vượt qua kỳ thi, chấp nhận thất bại, gánh những trách nhiệm không thể trốn. Một tuổi thơ được thiết kế chỉ để trẻ luôn thoải mái sẽ vô tình tước đi khả năng chịu đựng những khó khăn rất bình thường của cuộc sống.

Bảo vệ trẻ không có nghĩa là chắn hết mọi khó khăn thay trẻ.

Nhưng “ép cho nên người” cũng không phải chân lý

Ở thái cực ngược lại là niềm tin rằng trẻ phải chịu áp lực thật lớn mới thành công: phải học nhiều, phải đứng đầu, phải vào trường tốt, phải hơn bạn, phải điểm cao, phải “trui rèn” từ nhỏ để sau này “ra đời còn biết mà sống”. Tôi không đồng tình.

Tăng áp lực không đồng nghĩa với tăng thành tích.

Hai đứa trẻ có thể cùng chăm chỉ, nhưng một em cố gắng vì muốn tiến bộ, một em cố gắng vì sợ bị mắng. Nhìn bên ngoài thì giống nhau, bên trong thì khác hẳn. Em thứ nhất đang xây dựng năng lực. Em thứ hai đang học cách né thất bại. Để tình trạng ấy kéo dài, việc học thôi là hành trình khám phá và trưởng thành, mà thành cuộc chạy trốn khỏi sự trách phạt. Đó là lúc áp lực trở nên độc hại.

Vậy áp lực nào là phù hợp?

Câu hỏi “Có nên tạo áp lực cho trẻ hay không?” đặt sai chỗ. Câu hỏi đúng là:

Áp lực này có phù hợp với lứa tuổi, năng lực và hoàn cảnh của trẻ hay không?

Một em tập trung được 30 phút mỗi ngày có thể được khuyến khích lên 40 phút. Một em đang đạt 6 điểm có thể đặt mục tiêu 7. Một học sinh khá giỏi có thể thử sức với nhiệm vụ khó hơn. Một đứa trẻ hay bỏ cuộc có thể phải hoàn thành việc dang dở trước khi chuyển sang hoạt động mình thích.

Tất cả đều là áp lực, nhưng không nhằm làm trẻ đau khổ. Chúng nhằm đẩy trẻ ra khỏi giới hạn hiện tại. Đó là áp lực có tính giáo dục.

Thử thách để lớn lên, không phải dồn ép đến gục

Giáo dục giống rèn luyện cơ bắp. Không vận động thì cơ không phát triển; tập vượt quá sức chịu đựng thì cơ thể tổn thương. Việc học cũng vậy: không thử thách thì khó tiến bộ, nhưng thử thách vượt khả năng và kéo dài liên tục thì phản tác dụng.

Người lớn vì thế phải biết “độ căng” phù hợp: khó hơn một chút, cao hơn một chút, xa hơn một chút, nhưng vẫn đủ để trẻ thấy con đường phía trước. Mỗi lần trẻ vượt qua, ta nâng giới hạn lên thêm một nấc. Đó là cách năng lực thích nghi hình thành.

Điều đáng sợ không phải là thất bại

Nhiều cha mẹ sợ con thất bại. Nhưng nếu lúc nào cũng ngăn con thất bại, con sẽ không bao giờ học được cách xử lý thất bại. Một bài kiểm tra điểm thấp có thể là bài học rất tốt, nếu sau đó trẻ tự hỏi: Mình yếu ở đâu? Phương pháp học nào chưa đúng? Mình đã chủ quan ở chỗ nào? Lần sau cần thay đổi điều gì?

Ngược lại, nếu lần nào con vấp ngã cha mẹ cũng giải quyết thay, trẻ dễ hình thành tâm lý phụ thuộc.

Có những thất bại không nên ngăn chặn, mà nên để trẻ trải nghiệm trong môi trường an toàn, để học cách đứng dậy.

Phân biệt kỷ luật với áp lực độc hại

Đứa trẻ được yêu thương vẫn cần ranh giới. Muốn chơi điện thoại thì phải xong nhiệm vụ trước. Không muốn học vẫn phải làm tròn trách nhiệm. Làm sai thì phải sửa. Gây ra hậu quả thì phải chịu trách nhiệm tương ứng. Đó không nhất thiết là áp lực tiêu cực. Đó là kỷ luật.

Còn những câu như:

“Con phải đạt 9 điểm, nếu không ba mẹ thất vọng.”
“Con phải hơn bạn.”
“Con mà không vào được trường này thì coi như xong.”
“Con nhìn người ta mà học.”

là một loại áp lực khác hẳn. Nó không đòi hỏi hành vi, mà đánh thẳng vào lòng tự trọng và giá trị bản thân của trẻ.

Kỷ luật hướng trẻ đến trách nhiệm. Áp lực cực đoan khiến trẻ sợ hãi. Đánh đồng hai thứ này là sai lầm nghiêm trọng.

Đừng làm cuộc đời con quá dễ dàng

Có một việc rất khó với cha mẹ: nhìn con loay hoay mà không lao vào can thiệp. Con làm bài không được thì muốn giúp. Con cãi nhau với bạn thì muốn giải quyết hộ. Con thất bại thì muốn tìm người chịu trách nhiệm. Con vấp thì muốn dọn đường. Làm vậy mãi, trẻ không có cơ hội phát triển năng lực tự giải quyết vấn đề.

Cha mẹ có thể đứng bên cạnh mà không làm thay:

“Ba mẹ biết việc này khó, nhưng con thử thêm lần nữa nhé.”

“Nếu con chưa làm được, mình cùng tìm nguyên nhân. Nhưng con vẫn cần tự mình hoàn thành.”

Đó là sự hỗ trợ có giới hạn: không bỏ mặc, nhưng cũng không làm thay.

Đích đến không phải một đứa trẻ chưa từng biết áp lực

Nếu hỏi tôi muốn con mình trở thành người thế nào, tôi không mong đó là đứa trẻ chưa từng chịu áp lực. Tôi muốn con biết cố gắng khi gặp khó, kiên trì khi chưa thành công, chấp nhận thất bại, điều chỉnh phương pháp, chịu trách nhiệm, biết tìm sự giúp đỡ khi cần. Và quan trọng nhất, không dễ gục ngã trước những khó khăn cuộc sống mang đến. Đó mới là năng lực thích nghi.

Ta không thể theo con suốt đời để dọn sạch mọi chướng ngại. Điều tốt nhất ta làm được là giúp con đủ sức tự bước qua chúng.

Để áp lực thành lực đẩy, không thành sức nặng

Tôi không ủng hộ ép trẻ đến kiệt sức. Nhưng tôi cũng không chấp nhận việc nhân danh “không gây áp lực” để miễn cho trẻ mọi yêu cầu, mọi trách nhiệm, mọi khó khăn. Một đứa trẻ cần được yêu thương, và cũng cần được đòi hỏi. Cần được bảo vệ, và cũng cần được thử sức. Cần được nghỉ ngơi, và cũng cần biết cố gắng. Cần được chấp nhận khi thất bại, và cũng cần học cách đứng dậy. Đây không phải những cặp đối lập. Đây chính là sự cân bằng của giáo dục.

Vì vậy, thay vì nói “Không được gây áp lực cho trẻ”, có lẽ nên nói:

“Đừng đặt lên trẻ những áp lực vô lý, nhưng cũng đừng tước đi những thử thách cần thiết để trẻ trưởng thành.”

Hãy đặt yêu cầu vừa sức và nâng dần giới hạn. Hãy để trẻ được thất bại trong những điều còn sửa chữa được, và cho trẻ cơ hội tự giải quyết vấn đề. Hãy ở bên khi trẻ cần, nhưng đừng sống thay cuộc đời của trẻ.

Và trên hết, hãy để trẻ hiểu rằng:

Ba mẹ kỳ vọng ở con không phải vì con phải là người giỏi nhất, mà vì ba mẹ tin con có thể trở thành phiên bản tốt hơn của chính mình.

Đó mới là thứ áp lực đáng có: không phải để trẻ sợ hãi, không phải để trẻ chạy đua với người khác, mà là một sự thúc đẩy vừa đủ để trẻ không dễ dàng bằng lòng với sự trì trệ của chính mình.

Không áp lực cũng sai. Áp lực cực đoan càng sai. Điều đúng đắn là giúp trẻ học cách sống và trưởng thành trong một thế giới vốn luôn có áp lực.