Có những chuyện thoạt nhìn rất nhỏ trong một tổ chuyên môn, nhưng càng nghĩ càng thấy không hề nhỏ. Bởi điều đáng nói đôi khi không nằm ở sự việc đã xảy ra, mà nằm ở cách con người lựa chọn đối xử với nhau khi sự việc ấy xảy ra.
Một sai sót trong hồ sơ, sổ sách là chuyện không hiếm gặp trong nghề dạy học. Công việc nhiều, giấy tờ không ít, áp lực chồng chất, chẳng ai có thể tự tin rằng mình chưa từng sơ suất. Sai thì sửa, thiếu thì bổ sung, chưa đúng thì điều chỉnh. Đó là chuyện bình thường của công việc và cũng là điều bình thường trong cách con người làm việc cùng nhau.
Vì thế, khi phát hiện đồng nghiệp mắc lỗi, cách ứng xử tối thiểu của một người có thiện chí là nhắc nhở trực tiếp, góp ý thẳng thắn, hỗ trợ khắc phục. Không cần phải bao che, càng không cần xuê xoa với sai phạm. Chỉ cần phân biệt được đâu là sửa sai, đâu là lợi dụng sai sót của người khác để phục vụ mục đích của mình.
Một lỗi sai có thể nằm trong hồ sơ, nhưng cách ứng xử trước lỗi sai ấy lại bộc lộ rất rõ phẩm chất của người xử lý nó.
Nếu một sai sót có thể giải quyết bằng vài lời trao đổi trực tiếp mà người ta lại chọn cách kể đi kể lại ở nhiều nơi, đưa chuyện từ phạm vi công việc sang phạm vi bàn tán, thì vấn đề đã không còn đơn thuần là hồ sơ, sổ sách. Khi ấy, điều cần xem xét không chỉ là người mắc lỗi đã làm sai điều gì, mà còn là người phát hiện lỗi đang muốn làm gì.
Tôi không viết những dòng này để quy kết một cá nhân, càng không mong bất kỳ ai phải xấu hổ. Nhưng có những điều nếu cứ im lặng cho qua, người ta rất dễ mặc nhiên xem đó là cách hành xử bình thường. Và tôi cho rằng, trong môi trường giáo dục, có một vấn đề cần được nói thẳng: chúng ta đang dạy học sinh bằng những giá trị mình giảng trên lớp, hay bằng chính cách mình đối xử với người khác ngoài lớp học?
Học sinh không chỉ học qua bài giảng, sách giáo khoa hay những lời khuyên về đạo đức. Các em còn học từ cách thầy cô nói về đồng nghiệp, cách người lớn phản ứng trước lỗi lầm, cách một tập thể đối xử với người đang gặp bất lợi. Các em nhìn thấy người mắc lỗi được hướng dẫn sửa chữa hay bị đem ra bàn tán; nhìn thấy sự thẳng thắn đi cùng thiện chí hay sự phê phán đi kèm ý đồ hạ thấp người khác.
Chúng ta vẫn dạy học sinh phải trung thực, biết nhận lỗi, có trách nhiệm với sai lầm của mình, biết cảm thông và giúp đỡ người khác tiến bộ. Nhưng nếu chính người đứng lớp lại biến sai sót của đồng nghiệp thành công cụ để nâng mình lên, thì những lời giáo huấn ấy còn bao nhiêu sức thuyết phục?
Đạo đức không mất đi vì một người mắc lỗi. Đôi khi, nó bộc lộ rõ nhất ở người đứng trước lỗi lầm của người khác.
Cần nói cho rõ: phát hiện sai sót, phản ánh sai phạm và yêu cầu khắc phục không có gì đáng phê phán. Điều đáng phê phán là lấy danh nghĩa nguyên tắc để che đậy động cơ không trong sáng.
Nếu sai sót liên quan đến quyền lợi học sinh, ảnh hưởng đến tính chính xác của hồ sơ hoặc có dấu hiệu vi phạm quy định, việc phản ánh đúng người, đúng cấp có trách nhiệm là cần thiết. Không ai có quyền viện dẫn tình đồng nghiệp để yêu cầu người khác bao che cho cái sai. Nhưng giữa việc phản ánh một vấn đề để giải quyết và việc phát tán câu chuyện nhằm làm tổn hại uy tín của một đồng nghiệp là hai chuyện hoàn toàn khác nhau.
Một bên hướng đến việc khắc phục vấn đề. Bên còn lại có thể biến vấn đề thành phương tiện gây áp lực, tạo dư luận hoặc giành lợi thế cho bản thân. Muốn phân biệt hai điều ấy, hãy nhìn vào tính cần thiết của thông tin, đối tượng tiếp nhận, cách thức xử lý và kết quả mà người ta thực sự hướng đến.
Đặc biệt, nếu chuyện sai sót được lan truyền trong bối cảnh gần đến thời điểm xét thi đua, xếp loại, thì càng cần thận trọng xem xét động cơ. Bản thân thời điểm chưa đủ để kết luận ai đó có ý đồ, nhưng cũng không thể lấy hai chữ “nguyên tắc” làm tấm bình phong miễn trừ mọi câu hỏi về cách hành xử.
Nguyên tắc là để bảo vệ sự công bằng, không phải để hợp thức hóa sự thiếu thiện chí. Kỷ luật là để giữ gìn chuẩn mực, không phải để biến đồng nghiệp thành đối thủ cần bị hạ thấp. Và nếu một người thực sự muốn xây dựng tập thể, họ phải đủ bản lĩnh để góp ý thẳng thắn, đủ trách nhiệm để xử lý đúng quy trình, thay vì chỉ chăm chăm làm cho sai sót của người khác trở nên nổi bật hơn.
Một tập thể không thể tiến bộ bằng cách né tránh sự thật. Nhưng cũng không thể trở nên tốt đẹp hơn nếu sự thật bị sử dụng như một thứ vũ khí trong những cuộc cạnh tranh ngầm.
Thi đua cũng vậy.
Thi đua vốn nhằm khuyến khích mỗi người làm việc tốt hơn, cống hiến nhiều hơn và nâng cao chất lượng giáo dục. Nó không được sinh ra để biến đồng nghiệp thành những đối thủ phải dè chừng, càng không phải một cuộc chơi mà người ta tìm cách làm cho người khác mất điểm để bản thân có thêm cơ hội nổi bật.
Nếu muốn được công nhận, hãy chứng minh bằng chất lượng giảng dạy, tinh thần trách nhiệm, hiệu quả công việc và những đóng góp thực chất. Nếu phát hiện đồng nghiệp có sai sót, hãy xử lý đúng mực. Nếu bản thân có thiếu sót, hãy thẳng thắn sửa chữa. Đó mới là sự cạnh tranh lành mạnh của những người cùng làm một nghề.
Một danh hiệu có thể được trao đúng quy trình, có đủ chữ ký và dấu đỏ, nhưng điều đó chưa tự động chứng minh rằng người nhận nó có đầy đủ sự xứng đáng về nhân cách. Danh hiệu ghi nhận thành tích công việc; còn cách con người đối xử với nhau cho thấy phần nào giá trị đạo đức của họ.
Không ai trở nên giỏi hơn chỉ vì đồng nghiệp của mình bị đánh giá thấp hơn. Không ai thực sự có giá trị hơn chỉ vì tìm được một điểm yếu của người khác để phơi bày.
Điều đáng lo hơn cả là hệ quả đối với tập thể.
Khi một tổ chuyên môn trở thành nơi mọi người phải dè chừng từng lời nói, từng thao tác, từng thiếu sót nhỏ vì sợ một ngày nào đó chúng sẽ bị đem ra kể ở nơi khác, sự tin cậy sẽ dần biến mất. Người ta không còn thoải mái trao đổi chuyên môn, không dám thừa nhận mình chưa biết, không muốn nhờ đồng nghiệp hỗ trợ và có xu hướng che giấu sai sót thay vì chủ động khắc phục.
Một môi trường như thế có thể vẫn đủ hồ sơ, đủ cuộc họp, đủ biên bản và đủ các bản đánh giá đẹp đẽ. Nhưng bên trong, sự hợp tác đã bị thay thế bằng tâm lý phòng thủ; tinh thần xây dựng bị lấn át bởi nỗi lo bị soi xét; còn những mối quan hệ đồng nghiệp chỉ tồn tại trên danh nghĩa.
Khi ấy, ai là người được lợi?
Có thể một cá nhân nhất thời đạt được lợi thế. Nhưng cả tập thể phải trả giá bằng sự suy giảm niềm tin, chất lượng phối hợp và tinh thần trách nhiệm chung. Xa hơn nữa, học sinh cũng chịu ảnh hưởng, bởi một môi trường giáo dục thiếu sự tôn trọng và hợp tác khó có thể làm gương tốt cho các em về cách sống, cách làm việc và cách giải quyết bất đồng.
Chúng ta không thể vừa mong học sinh biết đoàn kết, biết giúp đỡ nhau tiến bộ, vừa chấp nhận một môi trường người lớn sẵn sàng tận dụng sơ suất của nhau để tạo lợi thế. Không thể yêu cầu các em trung thực nhận lỗi, trong khi người lớn lại khiến việc thừa nhận sai lầm trở thành một nguy cơ. Càng không thể nói với học sinh rằng nhân cách quan trọng hơn điểm số, thành tích, rồi ngoài thực tế lại để những cuộc chạy đua thành tích chi phối cách mình đối xử với đồng nghiệp.
Tôi tin rằng phần lớn chúng ta đến với nghề giáo đều từng mang theo những lý tưởng tốt đẹp. Nhưng thời gian, áp lực công việc, chỉ tiêu, thành tích và những cuộc cạnh tranh trong môi trường làm việc có thể khiến con người dần lệch khỏi những giá trị ban đầu. Điều đáng ngại không phải là chúng ta chưa từng có lúc hành xử thiếu đúng mực, mà là khi đã nhận ra điều đó, chúng ta vẫn cố tìm lý do để biện minh cho mình.
Bởi vậy, trước khi phán xét sai sót của một đồng nghiệp, có lẽ mỗi người nên tự hỏi: Nếu hôm nay người mắc lỗi là tôi, tôi mong được góp ý trực tiếp để sửa chữa hay mong câu chuyện của mình được kể lại ở nhiều nơi? Nếu một thiếu sót của tôi bị đặt giữa những toan tính thi đua, tôi sẽ cảm nhận thế nào? Và nếu học sinh chứng kiến toàn bộ cách tôi hành xử, tôi có thực sự muốn các em học theo cách ấy không?
Đó không phải là những câu hỏi để né tránh trách nhiệm hay bao che cho sai phạm. Đó là những câu hỏi giúp chúng ta giữ được sự công bằng mà không đánh mất lòng tử tế, giữ được nguyên tắc mà không biến mình thành người lạnh lùng trước khó khăn của đồng nghiệp.
Làm thầy cô không có nghĩa là phải hoàn hảo, không được mắc lỗi hay luôn đúng trong mọi tình huống. Nhưng ít nhất, người làm giáo dục cần ý thức được rằng quyền góp ý đi cùng trách nhiệm góp ý; quyền phản ánh đi cùng yêu cầu trung thực, khách quan; và vị trí người thầy đi cùng một chuẩn mực ứng xử cao hơn việc chỉ chăm chăm bảo vệ lợi ích cá nhân.
Hồ sơ sai có thể sửa trong một buổi chiều. Một quy trình chưa đúng có thể điều chỉnh theo quy định. Nhưng niềm tin giữa những người đồng nghiệp không dễ dàng phục hồi khi đã bị tổn thương. Hình ảnh người thầy trong mắt học sinh cũng vậy: nhiều năm gây dựng bằng từng hành động nhỏ, nhưng có thể rạn vỡ chỉ sau một lần các em chứng kiến người lớn đối xử với nhau bằng sự thiếu tôn trọng.
Vì thế, điều tôi mong muốn không phải là mọi người nhắm mắt bỏ qua sai sót của nhau, cũng không phải một tập thể chỉ biết giữ hòa khí bằng sự im lặng. Tôi mong chúng ta đủ thẳng thắn để chỉ ra cái sai, đủ công tâm để đánh giá đúng mức độ của nó, đủ trách nhiệm để xử lý đến nơi đến chốn và đủ tử tế để không biến sai lầm của người khác thành cơ hội phục vụ lợi ích riêng.
Hãy nhắc nhau khi cần nhắc. Hãy phản ánh khi cần phản ánh. Hãy bảo vệ nguyên tắc khi nguyên tắc bị vi phạm. Nhưng cũng hãy tự kiểm tra động cơ và cách thức của chính mình, bởi làm đúng một việc chưa chắc đã đồng nghĩa với hành xử đúng trong mọi khía cạnh.
Và nếu phải cạnh tranh, hãy cạnh tranh bằng năng lực, sự tận tâm, chất lượng công việc và những đóng góp thực chất; đừng cạnh tranh bằng cách làm cho đồng nghiệp trở nên kém giá trị trong mắt người khác.
Bởi suy cho cùng, điều đáng xấu hổ không phải là một người thầy từng mắc sai sót trong hồ sơ. Điều đáng suy ngẫm hơn là khi đứng trước sai sót ấy, một người thầy lại quên mất mình đang đứng trước ai, đang làm tổn thương điều gì và đang để học sinh học được bài học nào từ chính hành vi của mình.
