Thi đua là động lực thúc đẩy sự phát triển. Trong giáo dục, thi đua có thể khơi dậy tinh thần trách nhiệm, khuyến khích giáo viên đổi mới phương pháp dạy học, nâng cao chất lượng chuyên môn và nỗ lực hoàn thiện bản thân. Tuy nhiên, không phải mọi khía cạnh của thi đua đều tốt đẹp. Khi thành tích trở thành mục tiêu tối thượng, khi danh hiệu được đặt cao hơn giá trị thực chất của công việc, thi đua rất dễ bị biến dạng, thậm chí đi ngược lại những giá trị mà ngành giáo dục vốn theo đuổi.
Hôm nay, tôi muốn chia sẻ một vài quan điểm cá nhân về những mặt trái của thi đua trong hoạt động dạy học, đặc biệt là những biểu hiện đáng buồn xuất phát từ chính một bộ phận những người đang đứng trên bục giảng.
Khi đồng nghiệp trở thành đối thủ cần phải hạ bệ
Đáng lẽ, những người cùng làm nghề giáo phải biết chia sẻ kinh nghiệm, hỗ trợ nhau khắc phục hạn chế và cùng tiến bộ. Thế nhưng, vì áp lực thi đua và những danh hiệu cuối năm, một số giáo viên lại chọn cách hành xử hoàn toàn trái ngược.
Thay vì góp ý chân thành để đồng nghiệp hoàn thiện chuyên môn, họ chăm chăm tìm kiếm những sai sót, đôi khi chỉ là những lỗi vụn vặt, để bắt bẻ, trừ điểm, làm giảm lợi thế của người khác trong quá trình bình xét thi đua. Thay vì giúp nhau tiến bộ, họ lại tìm cách chứng minh rằng đồng nghiệp chưa đủ tốt. Thay vì xây dựng một tập thể đoàn kết, họ biến tập thể thành nơi mỗi người phải dè chừng, đề phòng lẫn nhau.
Đáng buồn hơn, đến cuối năm, trong các cuộc họp bình xét danh hiệu, những chuyện nhỏ nhặt có thể được lôi ra để công kích, đối chiếu, thậm chí bới móc lẫn nhau. Người ta tìm cách giành lấy những tấm vé đến với danh hiệu Chiến sĩ thi đua, những giấy khen, bằng khen hay các hình thức khen thưởng khác, như thể giá trị của một nhà giáo được quyết định chủ yếu bởi những danh hiệu ấy.
Từ đó, sự hơn thua len lỏi vào từng công việc, từng lời nhận xét, từng điểm số thi đua. Một lời góp ý không còn đơn thuần là mong muốn đồng nghiệp tốt hơn, mà có thể trở thành công cụ để hạ thấp người khác. Một sai sót không còn là cơ hội để sửa chữa, mà trở thành cái cớ để giành lợi thế cho bản thân.
Thi đua đến mức ấy thì còn đâu tinh thần đồng nghiệp? Còn đâu sự chân thành giữa những người cùng mang trên vai sứ mệnh giáo dục con người?
Khi thi đua của lớp học bị chi phối bởi lợi ích cá nhân
Không chỉ trong quan hệ đồng nghiệp, những biểu hiện lệch lạc còn xuất hiện trong hoạt động thi đua giữa các lớp học.
Đáng lẽ, việc đánh giá, xếp loại tiết học và các hoạt động của học sinh phải dựa trên những tiêu chí rõ ràng, khách quan, công bằng. Thế nhưng, nếu người đánh giá thiếu công tâm, ưu ái lớp mình chủ nhiệm hoặc tìm cách vận dụng những thủ thuật để lớp mình đạt thứ hạng cao, thì kết quả thi đua sẽ không còn phản ánh đúng thực chất.
Điều đáng nói là thành tích của lớp đôi khi không dừng lại ở niềm vui của học sinh. Nó còn có thể trở thành căn cứ để giáo viên khẳng định năng lực chủ nhiệm, nâng cao thành tích cá nhân và tạo lợi thế trong bình xét cuối năm.
Khi ấy, một vòng luẩn quẩn hình thành: giáo viên tìm cách nâng thứ hạng của lớp, thứ hạng được dùng để tô điểm thành tích cá nhân, rồi thành tích cá nhân lại tiếp tục được củng cố bằng những kết quả thi đua thiếu khách quan.
Nếu điều đó thực sự xảy ra, ai là người chịu thiệt thòi? Chính là những học sinh đang học cách nhìn nhận sự công bằng từ người lớn. Các em có thể không hiểu hết những toan tính phía sau một bảng xếp hạng, nhưng các em sẽ cảm nhận được sự thiên vị, nhận ra những điều không nhất quán giữa lời nói và hành động của thầy cô.
Chúng ta dạy học sinh phải trung thực, phải tôn trọng sự thật, phải biết chấp nhận kết quả bằng chính năng lực của mình. Vậy sẽ ra sao nếu chính người thầy lại tìm cách làm đẹp thành tích bằng những phương thức thiếu công bằng?
Cái giá của những thành tích tưởng chừng rất nhỏ
Có người cho rằng đó chỉ là những chuyện vụn vặt trong nội bộ nhà trường, vài điểm thi đua, một thứ hạng lớp học hay một danh hiệu cuối năm. Nhưng tôi cho rằng, điều đáng lo ngại không nằm ở số điểm bị trừ hay thứ hạng bị thay đổi, mà nằm ở những giá trị bị tổn thương phía sau chúng.
Trước hết, đó là tình cảm đồng nghiệp. Khi sự chân thành bị thay thế bằng nghi kỵ, khi người ta luôn phải dè chừng vì sợ một sơ suất của mình sẽ trở thành vũ khí trong tay người khác, môi trường sư phạm sẽ dần mất đi sự ấm áp và tinh thần hợp tác. Mỗi người có thể vẫn hoàn thành công việc của mình, nhưng tập thể khó có thể phát triển bền vững nếu thiếu niềm tin.
Tiếp theo là lòng nhân ái và tinh thần giúp đỡ lẫn nhau. Một nền giáo dục tốt không thể được xây dựng từ tâm thế mong người khác mắc lỗi để mình có cơ hội vượt lên. Người thầy cần có khả năng nhận ra hạn chế của đồng nghiệp, nhưng quan trọng hơn là biết góp ý bằng thiện chí, giúp họ sửa chữa và cùng nhau tiến bộ.
Và nghiêm trọng nhất là ảnh hưởng đến học sinh. Nhà giáo không chỉ giáo dục bằng những gì mình giảng dạy, mà còn bằng cách mình sống, ứng xử và giải quyết những mâu thuẫn trong công việc. Khi học sinh chứng kiến sự thiên vị, cách hành xử thiếu trung thực hoặc thói quen hạ thấp người khác để nâng mình lên, những hành vi ấy có nguy cơ trở thành bài học tiêu cực về cách sống.
Chúng ta không thể dạy học sinh sống trung thực bằng một lối hành xử thiếu trung thực. Không thể dạy các em biết hợp tác khi chính người lớn lại biến đồng nghiệp thành đối thủ. Cũng không thể nói về sự công bằng nếu việc đánh giá và khen thưởng bị chi phối bởi lợi ích cá nhân.
Đó là nghịch lý đáng buồn: những người có trách nhiệm bồi dưỡng nhân cách cho thế hệ trẻ lại có thể vô tình, hoặc cố ý, gieo vào các em những bài học trái ngược với những điều mình vẫn giảng dạy.
Thi đua phải phục vụ giáo dục, chứ không phải giáo dục phục vụ thi đua
Tôi không phủ nhận vai trò của thi đua. Một cơ chế thi đua hợp lý có thể tạo động lực, ghi nhận nỗ lực và khuyến khích những đóng góp thực chất. Nhưng thi đua chỉ có ý nghĩa khi nó được xây dựng trên nền tảng công bằng, minh bạch, trung thực và hướng đến sự tiến bộ.
Một giáo viên giỏi không chỉ là người có nhiều giấy khen, bằng khen hay danh hiệu. Đó còn là người có trách nhiệm với học sinh, tận tâm với chuyên môn, sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm và biết tôn trọng những đóng góp của đồng nghiệp. Có những giá trị quan trọng của nghề giáo không thể đo đếm đầy đủ bằng bảng điểm thi đua, cũng không thể gói gọn trong một danh hiệu cuối năm.
Nếu phát hiện đồng nghiệp mắc sai sót, hãy góp ý để họ sửa chữa. Nếu có bất đồng trong đánh giá, hãy đối chiếu tiêu chí và bằng chứng một cách công khai. Nếu thấy một kết quả thiếu công bằng, hãy lên tiếng bằng lập luận và tinh thần trách nhiệm. Đó mới là cách bảo vệ sự công bằng mà không biến nó thành công cụ phục vụ lợi ích riêng.
Còn nếu chỉ chăm chăm tìm lỗi của người khác, cố tình khuếch đại những khuyết điểm nhỏ nhặt, thiên vị lớp mình hoặc sử dụng những thủ thuật để đạt thứ hạng cao, thì dù có giành được danh hiệu nào, người ta cũng cần tự hỏi: thành tích ấy thực sự phản ánh điều gì?
Lời kết
Theo tôi, những hành vi cố tình hạ bệ đồng nghiệp, thiếu công tâm trong đánh giá, chạy theo thành tích bằng mọi giá cần phải được phê phán nghiêm túc. Không phải vì chúng ta muốn phủ nhận nỗ lực thi đua, mà bởi chúng ta không thể chấp nhận việc nhân danh thi đua để làm tổn thương những giá trị cốt lõi của nghề giáo.
Một danh hiệu có thể mang lại niềm tự hào nhất thời. Một thứ hạng cao có thể làm đẹp bản báo cáo cuối năm. Nhưng sự tôn trọng của đồng nghiệp, niềm tin của học sinh và uy tín của người thầy mới là những giá trị cần được gìn giữ lâu dài.
Tôi vẫn tin rằng thi đua là cần thiết, nhưng thi đua phải giúp con người tốt hơn, công việc tốt hơn và môi trường giáo dục tốt hơn. Nếu vì thi đua mà người ta trở nên nhỏ nhen, ích kỷ, bất chấp sự công bằng và sẵn sàng làm tổn hại người khác, thì đó không còn là thi đua đúng nghĩa, mà đã trở thành cuộc đua vì lợi ích cá nhân.
Bởi suy cho cùng, mục đích cao nhất của giáo dục không phải là tạo ra những bảng thành tích đẹp, mà là bồi dưỡng những con người trung thực, nhân ái và có trách nhiệm. Người thầy muốn giáo dục học sinh trở thành những con người như thế, trước hết phải biết sống với những giá trị ấy trong chính công việc và cách ứng xử của mình.
