Mỗi khi tháng Mười Một trở về, những lời ca tụng nghề giáo lại vang lên khắp nơi. Hoa tươi, lời chúc, những bài diễn văn đầy mỹ từ về sự cao quý, lòng tận tụy và thiên chức trồng người lại được nhắc đến như một nghi thức quen thuộc. Nhưng liệu có bao nhiêu người thực sự dám nhìn thẳng vào những gì đang diễn ra phía sau cánh cửa lớp học? Liệu những lời tôn vinh ấy có đủ sức che lấp những biểu hiện đáng báo động của một bộ phận người đang biến giáo dục thành phương tiện mưu cầu lợi ích cá nhân?
Nói về mặt trái của nghề giáo không phải là phủ nhận những giá trị tốt đẹp của nghề. Càng không phải là xúc phạm những người thầy đang ngày đêm tận tụy với học trò. Trái lại, chính vì trân trọng nghề giáo mà chúng ta không thể chấp nhận sự giả dối, thực dụng và những hành vi lợi dụng danh nghĩa nhà giáo để trục lợi.
Một nghề nghiệp chỉ thực sự cao quý khi những người hành nghề biết bảo vệ các chuẩn mực làm nên giá trị của nó. Không thể cứ khoác lên mình danh xưng nhà giáo rồi mặc nhiên đòi hỏi xã hội phải tôn trọng, bất kể những gì mình đã làm. Danh dự nghề nghiệp không phải thứ được ban phát cùng tấm bằng sư phạm, càng không phải chiếc áo giáp để che chắn cho những hành vi sai trái.
– Khi tri thức trở thành món hàng, người học trở thành khách hàng
Trước hết, cần nói rõ: nhà giáo có quyền mưu sinh, có quyền cải thiện thu nhập và có quyền được hưởng thành quả lao động trí tuệ của mình. Dạy thêm đúng quy định, bằng năng lực chuyên môn thực sự, trên tinh thần tự nguyện và minh bạch, không có gì đáng lên án. Không ai có quyền đòi hỏi người thầy phải sống bằng những lời ca tụng hay sự hy sinh vô điều kiện.
Nhưng mưu sinh là một chuyện, lợi dụng nghề nghiệp để trục lợi lại là chuyện hoàn toàn khác.
Ranh giới đạo đức bắt đầu bị phá vỡ khi người thầy cố tình biến những gì học sinh chưa được học, chưa được hiểu hoặc chưa thể làm được thành công cụ để thu hút các em đến lớp học thêm. Khi bài giảng chính khóa bị cắt xén, kiến thức bị phân phối một cách có chủ đích, phần quan trọng được giữ lại để dành cho những buổi học có thu tiền, thì đó không còn là hoạt động dạy học đơn thuần. Đó là sự lợi dụng vị thế nghề nghiệp để tạo ra nhu cầu rồi khai thác chính nhu cầu ấy.
Đáng lên án hơn là việc sử dụng điểm số làm công cụ gây áp lực. Học sinh không học thêm thì bị đối xử lạnh nhạt, bị đánh giá thiếu thiện cảm, bị gây khó khăn trong quá trình kiểm tra, đánh giá. Ngược lại, những em theo học lớp riêng hoặc có gia đình biết cách quan hệ lại nhận được sự ưu ái khó giải thích bằng năng lực thực tế.
Nếu điều đó xảy ra, xin đừng gọi đó là giáo dục. Đó là sự lạm dụng quyền lực của người thầy đối với người học.
Một giáo viên có thể thu tiền cho giờ dạy thêm hợp pháp, nhưng không bao giờ có quyền biến giờ học chính khóa thành công cụ quảng cáo cho lớp học riêng. Một người thầy có thể được trả công cho chất xám của mình, nhưng không thể dùng điểm số, sự thiên vị hay quyền đánh giá học sinh để ép buộc người khác trả tiền.
Đáng buồn là sự thương mại hóa giáo dục không chỉ biểu hiện ở chuyện dạy thêm. Nó còn ẩn náu trong những cuộc chạy đua thành tích, những bảng điểm được tô vẽ, những lời nhận xét thiếu trung thực và những báo cáo đẹp đẽ nhưng xa rời thực tế.
Có những nơi người ta quan tâm đến việc học sinh đạt bao nhiêu điểm hơn là các em thực sự biết được những gì. Có những người sẵn sàng nâng điểm để giữ thành tích, làm đẹp hồ sơ để hoàn thành chỉ tiêu, né tránh đánh giá đúng năng lực để khỏi ảnh hưởng đến danh hiệu của tập thể hoặc cá nhân.
Đó là một kiểu thực dụng khác, tinh vi hơn nhưng không kém phần nguy hiểm: hy sinh sự thật để đổi lấy sự an toàn.
Khi người thầy biết học sinh chưa đạt yêu cầu nhưng vẫn xác nhận đạt, biết kiến thức của các em còn hổng nhưng vẫn tô hồng kết quả, biết sự đánh giá của mình không phản ánh đúng năng lực nhưng vẫn chấp nhận làm theo, thì người thầy ấy đang góp phần tạo ra một nền giáo dục thiếu trung thực ngay từ bên trong.
Một nền giáo dục không thể đào tạo con người trung thực bằng những điểm số giả dối. Và một người thầy không thể dạy học trò sống ngay thẳng nếu chính mình đang thỏa hiệp với sự gian dối.
– Khi người thầy dạy học sinh bằng chính những điều mình làm
Có một sự thật mà bất cứ người làm giáo dục nào cũng phải thừa nhận: học sinh không chỉ học từ những gì giáo viên nói, mà còn học từ cách giáo viên hành xử.
Một bài giảng đạo đức có thể bị lãng quên sau vài ngày, nhưng một lần chứng kiến sự bất công có thể in sâu trong ký ức của học trò nhiều năm.
Khi một học sinh nhận ra rằng điểm số có thể thay đổi tùy theo việc gia đình có cho mình đi học thêm hay không, các em sẽ hiểu gì về công bằng? Khi một đứa trẻ chứng kiến người có tiền được ưu ái, người học giỏi nhưng không theo lớp riêng bị đối xử thiếu thiện chí, các em sẽ nghĩ gì về sự công tâm? Khi giáo viên giảng về lòng trung thực nhưng lại tham gia vào việc làm đẹp học bạ, các em sẽ còn tin vào những điều được dạy trên bục giảng hay không?
Đừng nghĩ học sinh không nhận ra những điều ấy.
Các em có thể chưa đủ trải nghiệm để phân tích bản chất của một hành vi, nhưng hoàn toàn đủ nhạy cảm để cảm nhận sự bất công, giả tạo và khác biệt trong cách đối xử. Các em biết ai thực sự quan tâm đến việc học của mình, ai chỉ quan tâm đến khoản thu nhập có thể nhận được từ mình.
Điều đáng sợ nhất không phải là một học sinh bị thiệt thòi trong một lần kiểm tra. Điều đáng sợ là các em dần hình thành niềm tin rằng công bằng chỉ là khẩu hiệu, đạo đức chỉ là lời nói, còn lợi ích cá nhân mới là thứ quyết định cách con người đối xử với nhau.
Đó là một bài học sai lầm nhưng có sức ảnh hưởng lâu dài.
Một người thầy thực dụng có thể kiếm thêm một khoản thu nhập, một vài danh hiệu hoặc một chút lợi ích trước mắt. Nhưng cái giá phải trả có thể là sự hoài nghi của học trò đối với cả một môi trường giáo dục.
Và hậu quả ấy không dừng lại ở một lớp học.
Sự lệch chuẩn của một bộ phận nhà giáo còn tạo ra một sự bất công khác: những người làm nghề tử tế bị đặt chung dưới ánh nhìn nghi ngờ của xã hội. Những giáo viên không ép học sinh học thêm, không phân biệt đối xử, không chạy theo điểm số ảo, không lợi dụng nghề nghiệp để kiếm chác cũng phải chịu sự dè dặt từ phụ huynh và cộng đồng.
Thật bất công khi những người giữ gìn phẩm giá nghề nghiệp phải gánh chịu hệ quả từ những người đang làm tổn hại nó.
Nhưng cũng phải nói thẳng: không thể lấy sự cao quý của số đông để bao biện cho sai phạm của số ít. Càng không thể dùng hai chữ “hy sinh” hay “áp lực nghề nghiệp” để hợp thức hóa những hành vi đi ngược lại đạo đức nhà giáo.
Sai thì phải gọi đúng tên là sai. Sai phạm phải được nhìn nhận và xử lý, bất kể người vi phạm đang giữ chức vụ gì hay có bao nhiêu năm công tác.
– Những người thầy tử tế không cần dựng nên hào quang
Nói đến những mặt tối của giáo dục không có nghĩa là phủ nhận những con người đang âm thầm gìn giữ giá trị của nghề. Trên thực tế, phần lớn nhà giáo vẫn đang làm việc bằng trách nhiệm, lương tâm và tình yêu đối với học trò.
Họ không cần biến mình thành những nhân vật được tung hô. Họ cũng không cần dùng những lời lẽ hoa mỹ để chứng minh rằng mình cao quý.
Giá trị của họ nằm ngay trong những việc làm bình dị mỗi ngày.
Đó là người giáo viên không giấu kiến thức, không cố tình giảng thiếu để học sinh phải tìm đến lớp riêng. Trên lớp chính khóa, họ dạy bằng tất cả năng lực và trách nhiệm của mình, cố gắng để mỗi học sinh có thể hiểu bài, nắm được bản chất và biết cách tự học.
Họ không muốn học trò phụ thuộc vào mình. Họ muốn các em ngày càng trưởng thành, có tư duy độc lập, có khả năng tự tìm tòi, khám phá và giải quyết vấn đề.
Bởi họ hiểu rằng mục đích cao nhất của giáo dục không phải là tạo ra những học sinh lệ thuộc vào người dạy, mà là hình thành những con người có đủ năng lực để tự bước đi bằng chính đôi chân của mình.
Đó còn là người thầy không phân biệt học sinh giàu nghèo, không lấy hoàn cảnh gia đình làm thước đo sự quan tâm, không chỉ dành thời gian và tình cảm cho những em học giỏi, có thành tích hoặc có khả năng mang lại vinh quang cho mình.
Họ hiểu rằng một học sinh yếu kém cũng cần được tôn trọng; một đứa trẻ có hoàn cảnh khó khăn cũng xứng đáng nhận được cơ hội; một em học sinh chưa có thành tích nổi bật vẫn có quyền được đối xử công bằng.
Người thầy chân chính không chỉ vui khi học sinh đạt giải, đạt điểm cao. Họ còn vui khi một học sinh từng yếu kém biết nỗ lực, một em từng thiếu tự tin dám đứng lên trình bày ý kiến, một đứa trẻ từng lười biếng bắt đầu biết tự giác học tập.
Họ không lấy thành tích của học trò làm tài sản riêng để đánh bóng tên tuổi. Họ cũng không xem sự thành công của học sinh là món nợ mà các em phải trả bằng sự biết ơn hay những lợi ích vật chất.
Đặc biệt, người thầy tử tế phải có bản lĩnh để nói không với những điều sai trái.
Không nâng điểm chỉ để làm đẹp báo cáo. Không chạy theo những danh hiệu thiếu thực chất. Không vì chiều lòng phụ huynh mà né tránh khuyết điểm của học sinh. Không vì lợi ích cá nhân mà đánh đổi sự công bằng.
Họ hiểu rằng đôi khi nói thật sẽ mất lòng, đánh giá đúng sẽ gặp áp lực, bảo vệ nguyên tắc sẽ phải chịu thiệt thòi. Nhưng nếu ngay cả người thầy cũng không đủ can đảm bảo vệ sự thật, thì ai sẽ dạy học sinh biết sống trung thực?
Sự cao quý của nghề giáo không nằm ở việc người thầy được bao nhiêu người kính trọng, mà nằm ở việc người thầy có xứng đáng với sự kính trọng ấy hay không.
– Đừng đòi hỏi người thầy phải hy sinh nhưng cũng đừng cho phép người thầy thực dụng
Muốn chấn chỉnh những biểu hiện lệch chuẩn trong giáo dục, không thể chỉ kêu gọi đạo đức cá nhân rồi bỏ mặc những bất cập của cơ chế.
Nhà giáo cần được trả lương và đãi ngộ tương xứng với trình độ, trách nhiệm và công sức lao động. Một người không thể toàn tâm toàn ý với nghề nếu thường xuyên phải vật lộn với những áp lực mưu sinh kéo dài. Những bất cập trong chính sách, thu nhập và môi trường làm việc cần được nhìn nhận nghiêm túc và giải quyết bằng những giải pháp thực chất.
Nhưng cải thiện điều kiện sống không đồng nghĩa với việc miễn trừ trách nhiệm đạo đức.
Không thể vì lương thấp mà được quyền ép học sinh học thêm. Không thể vì áp lực thành tích mà được quyền làm sai lệch kết quả đánh giá. Không thể vì những bất cập của hệ thống mà biện minh cho sự thiếu công bằng hoặc hành vi trục lợi.
Cũng cần chấm dứt cách quản lý giáo dục nặng về hình thức, nơi người ta có thể đánh giá một giáo viên bằng những tập hồ sơ đẹp, những bảng thống kê thành tích và những danh hiệu được trao cuối năm, nhưng lại thiếu những cơ chế kiểm chứng thực chất về chất lượng giảng dạy, sự tiến bộ của học sinh và đạo đức nghề nghiệp.
Thi đua phải là động lực nâng cao chất lượng giáo dục, không phải cuộc đua giành điểm số, danh hiệu hay những con số báo cáo được tô vẽ. Đánh giá học sinh phải phản ánh đúng năng lực, không phải phục vụ thành tích của giáo viên. Đánh giá giáo viên phải dựa trên chất lượng công việc thực tế, không phải khả năng làm đẹp hồ sơ hay mức độ khéo léo trong các mối quan hệ.
Một môi trường giáo dục lành mạnh phải bảo vệ người làm đúng, phát hiện và xử lý người làm sai, đồng thời không để những người có trách nhiệm quản lý đứng ngoài những vấn đề mà họ phải chịu trách nhiệm.
Tuy nhiên, mọi sự thay đổi của hệ thống đều phải bắt đầu từ một điều căn bản: mỗi người thầy phải tự xác lập giới hạn đạo đức cho chính mình.
Có những ranh giới không thể lấy hoàn cảnh để biện minh, không thể lấy lợi ích để đánh đổi và cũng không thể lấy những mỹ từ về nghề nghiệp để che đậy.
Đó là ranh giới giữa dạy học và kinh doanh trên sự lệ thuộc của học trò; giữa đánh giá và ban phát điểm số; giữa tận tụy và vụ lợi; giữa trách nhiệm và sự thỏa hiệp.
Một khi đã lựa chọn nghề giáo, mỗi người phải hiểu rằng mình đang nắm giữ một quyền lực đặc biệt đối với nhận thức, sự phát triển và tương lai của những đứa trẻ. Quyền lực ấy phải được sử dụng bằng trách nhiệm, công bằng và lòng tự trọng, chứ không phải để phục vụ những tính toán cá nhân.
– Tháng 11 hãy nói về người danh dự người thầy bằng sự thật
Tôi không cho rằng nghề giáo buộc người thầy phải sống thanh bạch đến mức không được quan tâm đến tiền bạc, không được cải thiện cuộc sống hay không được hưởng thành quả lao động của mình. Đó là một đòi hỏi thiếu thực tế và không công bằng.
Nhưng tôi tin rằng có những thứ người thầy tuyệt đối không được phép đem ra mua bán.
Đó là sự công bằng trong đối xử với học sinh. Là tính trung thực trong đánh giá. Là trách nhiệm đối với tri thức. Là lòng tự trọng của người đứng trên bục giảng.
Tiền bạc có thể giúp con người cải thiện cuộc sống, nhưng không thể mua lại lòng tin đã mất. Điểm số có thể làm đẹp học bạ, nhưng không thể biến một học sinh chưa có kiến thức thành người thực sự có năng lực. Danh hiệu có thể mang lại sự tự hào nhất thời, nhưng không thể chứng minh một người đã hoàn thành tốt thiên chức của mình.
Và cũng đừng nhầm lẫn giữa sự kính trọng dành cho nghề giáo với sự miễn trừ trách nhiệm dành cho người làm nghề giáo. Không ai có quyền đòi hỏi học trò và phụ huynh phải tôn trọng mình chỉ vì mình là giáo viên. Sự kính trọng phải được xây dựng bằng nhân cách, năng lực và cách hành xử, chứ không phải bằng chức danh hay những bài diễn văn trong ngày lễ.
Tháng Mười Một, chúng ta có thể trao nhau những bó hoa, những lời chúc và những món quà tinh thần. Nhưng có lẽ, điều nghề giáo cần hơn cả không phải là thêm những lời tung hô, mà là sự trung thực và lòng can đảm để tự nhìn lại chính mình.
Người thầy không nhất thiết phải giàu có, nổi tiếng hay sở hữu những bảng thành tích rực rỡ. Nhưng nhất định phải có lòng tự trọng. Không nhất thiết phải khiến tất cả học sinh trở thành người xuất sắc, nhưng phải đối xử công bằng với từng học sinh. Không nhất thiết phải hy sinh mọi quyền lợi chính đáng của bản thân, nhưng tuyệt đối không được biến học trò thành công cụ phục vụ lợi ích riêng.
Bởi sau cùng, thời gian sẽ lấy đi những bó hoa đã héo, những danh hiệu đã cũ, những bảng thành tích từng được tung hô và cả những lời chúc tụng mang tính mùa vụ.
Điều còn lại trong ký ức học trò không phải là người thầy năm xưa đã kiếm được bao nhiêu tiền, có bao nhiêu danh hiệu hay từng được bao nhiêu người ca ngợi. Điều còn lại là họ đã đối xử với học trò như thế nào, đã dạy các em những gì và đã sống ra sao trước những cám dỗ của cuộc đời.
Nếu đã chọn đứng trên bục giảng, xin đừng biến bục giảng thành quầy giao dịch. Nếu đã nhận mình là người gieo tri thức, xin đừng đem tri thức ra làm mồi nhử để trục lợi. Và nếu đã từng dạy học trò về lòng trung thực, xin hãy đủ tự trọng để không phản bội điều mình đã dạy.
Nghề giáo không nhất thiết cần những con người hoàn hảo. Nhưng nghề giáo không thể dung dưỡng những người sẵn sàng đánh đổi nhân cách để lấy lợi ích.
Bởi điều đáng sợ nhất không phải là người thầy rời bỏ bục giảng, mà là người thầy vẫn đứng trên bục giảng nhưng đã đánh mất lương tâm của nghề.