Tháng Mười Một về, bốn chữ “tôn sư trọng đạo” lại vang lên trên khắp mặt báo và diễn đàn như một điệp khúc đã thuộc lòng. Nhưng sau những bó hoa tươi thắm và lời chúc trang trọng của ngày 20/11, có một thực tế đang lặng lẽ diễn ra: niềm tin vào môi trường học đường bị thử thách, và quan hệ thầy trò không còn giữ được vẻ thuần khiết ngày xưa. Khi tiêu cực giáo dục, áp lực thành tích hay những ứng xử thiếu chuẩn mực từ cả hai phía liên tục được nhắc đến, câu hỏi không còn dừng ở chuyện tri ân người thầy ra sao. Câu hỏi sâu hơn là làm thế nào để hiểu đúng và giữ trọn chữ “đạo” trong một xã hội đã đổi thay quá nhiều.
“Tôn sư trọng đạo” không phải là sự tôn sùng mù quáng
Trong tâm thức người Việt, “tôn sư” và “trọng đạo” luôn đi cùng nhau nhưng không đồng nhất. Tôn sư là lòng kính trọng và biết ơn dành cho người trao truyền tri thức, rèn giũa nhân cách. Trọng đạo là đề cao tri thức, coi trọng lẽ phải, đạo lý làm người và những giá trị nhân văn mà người thầy đại diện. Nói cách khác, người thầy được kính trọng vì họ gìn giữ và lan tỏa cái “đạo” ấy, chứ không phải nhờ một danh xưng có sẵn.
Chính sự gắn kết của hai vế đã làm nên nền tảng đạo đức và tinh thần hiếu học bền bỉ qua bao thế hệ. Tách rời chúng ra, truyền thống ấy dễ bị hiểu lệch thành sự phục tùng một chiều, nơi người học phải nghe theo mọi lời người dạy bất kể đúng sai. Hiểu đúng tinh thần của cha ông, “đạo” phải là gốc rễ. Khi người thầy sống đúng với đạo nghề, lòng kính trọng của học trò và xã hội sẽ tự nhiên nảy nở, không cần ép buộc hay kêu gọi hình thức.
Những vết rạn trong quan hệ thầy trò hôm nay
Khi cơ chế thị trường chi phối mạnh mẽ đời sống xã hội, giáo dục khó đứng ngoài những tác động thực dụng. Những biến dạng đáng lo vì thế xuất hiện từ cả nhà trường lẫn gia đình.
Từ phía người dạy, áp lực mưu sinh và căn bệnh thành tích kéo dài đã khiến một bộ phận nhà giáo đánh mất sự điềm tĩnh và chuẩn mực cần có. Việc thương mại hóa dạy thêm, sự thiếu công bằng trong đánh giá, thậm chí bạo lực học đường đã làm tổn thương hình ảnh cao quý của nghề. Dù chỉ là những cá nhân đơn lẻ, trong thời đại thông tin lan đi chóng mặt, mỗi sai phạm đều thành một vết xước lớn lên niềm tin chung.
Ở chiều ngược lại, vị thế người thầy cũng chao đảo trước tâm lý “khách hàng và dịch vụ” của một bộ phận phụ huynh và học sinh. Khi việc học bị quy thành những khoản chi phí và kỳ vọng điểm số, lòng biết ơn dần nhường chỗ cho thái độ sòng phẳng, thậm chí xét nét và thiếu tôn trọng. Chuyện phụ huynh xúc phạm giáo viên, hay học sinh thách thức và vô cảm trước công sức thầy cô, không còn hiếm gặp.
Và chính ngày 20/11 đôi khi cũng bị cuốn vào vòng xoáy hình thức. Những phong trào thi đua rầm rộ, nỗi lo toan về quà cáp vô tình tạo thêm áp lực không đáng có, làm phai nhạt sự chân thành vốn là linh hồn của ngày tri ân.
Phản biện: đừng lấy hiện tượng để phủ nhận bản chất
Trước những góc khuất ấy, tâm lý hoài nghi dễ lan rộng và dẫn đến việc đánh đồng vài cá nhân biến chất với cả đội ngũ nhà giáo. Cách nhìn đó vừa phiến diện vừa thiếu công bằng. Sai phạm cần được nhìn thẳng, phân tích tận gốc và xử lý nghiêm minh, nhưng không thể xóa mờ sự tận tụy thầm lặng của hàng triệu thầy cô đang ngày đêm bám lớp, bám trường, nhất là ở những vùng sâu, vùng xa còn nhiều thiếu thốn.
Hơn nữa, giữ gìn truyền thống này trong xã hội hiện đại đòi hỏi một tư duy cởi mở và bình đẳng hơn. Tôn trọng người thầy chân chính không có nghĩa là bao che cho hành vi phản giáo dục. Một nền giáo dục lành mạnh là nơi học sinh kính trọng thầy cô bằng sự tự giác, đồng thời dám phản biện một cách văn minh trước điều chưa hợp lý. Và người thầy cũng đủ bản lĩnh, đủ khiêm tốn để lắng nghe, tự soi mình và hoàn thiện mình.
Gìn giữ sự tôn nghiêm từ cả hai phía
Để “tôn sư trọng đạo” không thành khẩu hiệu sáo rỗng mỗi độ tháng Mười Một, nỗ lực không thể chỉ dừng ở lời kêu gọi đạo đức suông.
Trước hết, môi trường học đường cần được trả lại sự trong sạch bằng cơ chế quản lý minh bạch, bớt gánh nặng thành tích hành chính, và bảo đảm đời sống vật chất đủ để người thầy yên tâm giữ phẩm giá nghề nghiệp. Khi không còn bị bủa vây bởi những áp lực phi lý, người giáo viên mới có thể dồn trọn tâm huyết cho việc truyền cảm hứng và thấu hiểu học trò.
Về phía gia đình và xã hội, lòng tôn trọng nhà giáo cần được thể hiện bằng sự đồng hành, tin cậy và phối hợp, thay vì những món quà hình thức hay sự can thiệp thô bạo vào chuyên môn. Trẻ chỉ học được cách kính trọng thầy cô khi nhìn thấy sự trân trọng chân thành ấy ở chính cha mẹ mình.
Vì thế, ngày 20/11 không chỉ là một dấu mốc tri ân mà còn là một khoảng lặng cần thiết để mỗi người làm giáo dục, mỗi bậc phụ huynh và từng học sinh soi lại vị trí của mình. Khi người thầy giữ vững chữ “đạo” trong từng bài giảng, từng cách ứng xử, và người học giữ được lòng biết ơn cùng tinh thần cầu thị, truyền thống tốt đẹp ấy mới thật sự sống động và bền vững trước mọi đổi thay của thời cuộc.