Trong chương trình giáo dục phổ thông 2018, môn Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp được đưa vào giảng dạy như một môn học bắt buộc, với kỳ vọng giúp học sinh định hình nhận thức về tương lai nghề nghiệp ngay từ ghế nhà trường. Ý tưởng ấy, xét về bản chất, là một bước tiến đáng hoan nghênh. Thế nhưng giữa ý tưởng và thực tế, luôn tồn tại một khoảng cách — và đôi khi, khoảng cách ấy đủ rộng để nuốt chửng cả một thế hệ chọn nhầm hướng đi.

Môn học "dư giờ" hay sứ mệnh thực sự?

Ở nhiều trường phổ thông hiện nay, môn hướng nghiệp — dù được gắn nhãn "bắt buộc" — lại thường được phân công cho các giáo viên đang thiếu tiết dạy trong tuần, hoặc những thầy cô chưa đáp ứng đủ chuẩn chuyên môn theo quy định mới. Không phải vì ban giám hiệu cố tình xem nhẹ môn học này, mà bởi một thực tế đơn giản hơn và cũng đau hơn: trường không biết giao cho ai khác.

Hệ quả là những tiết học được gọi là "hướng nghiệp" thực chất chỉ là buổi đọc văn bản, trình chiếu slide có sẵn từ internet, hoặc chia sẻ kinh nghiệm cá nhân của giáo viên mà không có bất kỳ nền tảng dữ liệu nào về thị trường lao động. Học sinh ngồi nghe rồi về, không rõ ngành mình muốn học thực chất làm gì sau khi ra trường, không biết ngành đó đang thừa hay thiếu nhân lực, không hiểu sự khác biệt giữa đam mê và năng lực phù hợp với nghề.

Khi người dẫn đường chưa biết đường

Điều nguy hiểm không nằm ở việc giáo viên thiếu nhiệt tình — nhiều thầy cô dạy môn này với tinh thần rất trách nhiệm. Điều nguy hiểm nằm ở chỗ nhiệt tình không thể thay thế chuyên môn.

Tư vấn hướng nghiệp đòi hỏi người đứng lớp phải có hiểu biết liên tục được cập nhật về bức tranh nghề nghiệp — xu hướng thị trường lao động, yêu cầu đầu vào của từng ngành, những nghề mới xuất hiện và những nghề đang dần bị thay thế bởi tự động hóa. Đây không phải kiến thức ai cũng có, và càng không phải thứ có thể tự học qua một đêm.

Khi thiếu nền tảng ấy, tư vấn trở thành kể chuyện. Một thầy giáo từng học Bách khoa sẽ hướng học sinh về kỹ thuật. Một cô giáo có con học y sẽ nói nghề bác sĩ "ổn định lắm". Không có gì sai trong những câu chuyện cá nhân ấy — nhưng chúng không thể trở thành la bàn định hướng nghề nghiệp cho cả một thế hệ.

Hoang mang — hệ quả ít được nhắc đến

Nhiều phụ huynh chia sẻ rằng sau những buổi hướng nghiệp tại trường, con họ không những không rõ hơn về hướng đi, mà còn bối rối và lo lắng hơn. Học sinh lớp 11, lớp 12 — lứa tuổi vốn đang trong giai đoạn dễ bị ảnh hưởng bởi ý kiến người lớn — có thể bị lung lay hoàn toàn bởi một nhận xét thiếu căn cứ về ngành học mà các em đang ấp ủ.

Có em từ bỏ ước mơ trở thành nhà thiết kế vì được bảo "ngành đó khó xin việc lắm". Có em chọn đại học chỉ vì ngành đó được giáo viên hướng nghiệp nhắc đến nhiều, dù bản thân chưa một lần tìm hiểu kỹ. Những câu chuyện này không phải cá biệt — chúng tích lũy thành một vấn đề xã hội mà cái giá phải trả là những năm tháng thanh xuân đi sai hướng.

Nhưng không phải tất cả đều u ám

Cần nói thẳng: vẫn có rất nhiều giáo viên làm rất tốt vai trò này.

Đó là những thầy cô tự đọc thêm về thị trường lao động, mời chuyên gia từ doanh nghiệp vào nói chuyện, tổ chức cho học sinh tham quan thực tế các cơ sở sản xuất, bệnh viện, tòa án. Đó là những giáo viên biết lắng nghe từng học sinh, giúp các em phân biệt giữa điều bố mẹ kỳ vọng và điều bản thân thực sự phù hợp. Những tiết học như thế tạo ra sự khác biệt thực sự — học sinh ra về với một tia sáng trong đầu, không phải một mớ hỗn độn.

Sự tồn tại của những giáo viên tốt đó không phủ nhận vấn đề — ngược lại, họ chứng minh rằng khi được trao đúng người và đúng điều kiện, môn học này hoàn toàn có thể làm được điều mà tên gọi của nó hứa hẹn.

Vấn đề nằm ở hệ thống, không phải cá nhân

Sẽ không công bằng nếu đổ tất cả trách nhiệm lên những giáo viên được phân công dạy môn này mà không được chuẩn bị. Vấn đề sâu xa hơn là ở chỗ: bộ máy tổ chức trường học chưa xây dựng được cơ chế để đưa đúng người vào đúng vị trí.

Môn hướng nghiệp cần được đối xử như một môn học thực sự — nghĩa là người dạy phải được đào tạo bài bản, cập nhật định kỳ, và được đánh giá không chỉ qua sĩ số mà qua chất lượng định hướng thực sự cho học sinh. Nếu chưa có giáo viên phù hợp, thì chuyên gia bên ngoài, cựu học sinh thành đạt, hay các buổi tham quan thực tế vẫn là những lựa chọn tốt hơn là để một tiết học quan trọng trở thành thủ tục đối phó.

Bởi vì một đứa trẻ mười bảy tuổi đang cố tìm hướng đi cho cả cuộc đời mình xứng đáng được nghe hơn là một bài giảng không có nền tảng.

Bài phản ánh thực trạng — không nhằm phê phán cá nhân bất kỳ giáo viên nào, mà mong góp thêm tiếng nói cho một vấn đề cần được hệ thống giáo dục nhìn nhận nghiêm túc hơn.