Trong đời sống xã hội cũng như môi trường công việc chuyên môn, câu thành ngữ “cầm đèn chạy trước ô tô” từ lâu đã trở thành một hình ảnh châm biếm sâu cay. Nó mô tả trạng thái hấp tấp, ôm đồm, thích làm thay hoặc vội vã chỉ bảo cho những người có chuyên môn và thẩm quyền cao hơn mình. Nhìn bề ngoài, hành động này đôi khi bị ngộ nhận là sự nhiệt tình, xông xáo; nhưng dưới lăng kính thực tế và phản biện, đây lại là một biểu hiện tiêu biểu của sự thiếu tinh tế, thiếu chuyên nghiệp và tiềm ẩn những hệ lụy phá hoại nghiêm trọng đối với tổ chức.

1. Bản chất của sự ngộ nhận giữa “nhiệt tình” và “làm càn”

Sự khác biệt cốt lõi giữa một người chủ động tích cực và một kẻ “cầm đèn chạy trước ô tô” nằm ở ranh giới của năng lực và thẩm quyền:

• Người chủ động chân chính: Hành động dựa trên sự thấu suốt về chuyên môn, có sự phối hợp nhịp nhàng và tôn trọng vai trò của người chịu trách nhiệm chính.

• Kẻ “cầm đèn chạy trước ô tô”: Hành động xuất phát từ tâm lý muốn gây chú ý, sự thiếu kiên nhẫn hoặc cái tôi quá lớn. Họ lao vào giải quyết vấn đề khi chưa nắm bắt toàn diện bức tranh tổng thể, tự đặt mình vào vị trí phán quyết những lĩnh vực nằm ngoài tầm hiểu biết cốt lõi của bản thân.

2. Những hệ lụy nhãn tiền đối với tổ chức và cá nhân

Dưới góc độ vận hành hệ thống, hiện tượng này gây ra những tổn thất không nhỏ:

• Lãng phí nguồn lực trầm trọng: Thay vì tập trung tối ưu hóa năng suất vào đúng chuyên môn, tổ chức lại phải gồng mình gánh chịu những sản phẩm lỗi, những quyết định sai lệch do sự can thiệp sai thời điểm.

• Nhiễu loạn quy trình và suy giảm lòng tin: Khi một cá nhân lấn lướt người có chuyên môn, quy trình phối hợp chuẩn mực bị bẻ gãy. Người có trách nhiệm chính cảm thấy bị xúc phạm hoặc chèn ép, dẫn đến tâm lý buông xuôi (“nếu giỏi thì cứ làm đi”), làm xói mòn văn hóa tin tưởng nội bộ.

• Hậu quả phản trắc: Giống như một người cầm chiếc đèn nhỏ chạy trước đầu một cỗ xe tải lớn tốc độ cao, kết quả tất yếu là chiếc đèn bị hất văng, còn cỗ xe có thể chệch hướng hoặc va chạm. Sự can thiệp thiếu hiểu biết không giúp đẩy nhanh tiến độ mà ngược lại, biến những vấn đề nhỏ thành những bài toán nan giải đòi hỏi tốn kém rất nhiều công sức để khắc phục.

3. Lời kết: Trở về với sự tỉnh táo của chuyên môn và kỷ luật

Sự phát triển bền vững của bất kỳ tập thể nào cũng đòi hỏi sự tôn trọng tuyệt đối dành cho năng lực chuyên môn và phân công vị trí. Sự nhiệt tình chỉ thực sự có giá trị khi nó được đặt đúng chỗ, soi đường bằng tri thức thay vì sự bốc đồng.

Khắc phục hiện tượng “cầm đèn chạy trước ô tô” đòi hỏi mỗi cá nhân phải rèn luyện sự khiêm tốn trí tuệ (intellectual humility), biết giới hạn biên độ hiểu biết của mình, đồng thời đề cao kỷ luật phối hợp. Có như vậy, nguồn lực của tập thể mới không bị bào mòn bởi những “vở kịch” tự diễn đầy tốn kém và phi lý.