Khi việc học chỉ còn là học thuộc cách làm bài

Có một kiểu học đang trở nên khá phổ biến ở học sinh trung học cơ sở và trung học phổ thông mà theo tôi, chúng ta cần nghiêm túc suy nghĩ.

Đó là kiểu học mà học sinh không thật sự quan tâm đến lý thuyết, không muốn tìm hiểu bản chất của vấn đề, không đặt câu hỏi vì sao, nhưng lại rất quan tâm đến việc làm thế nào để giải được một dạng bài cụ thể.

Trên lớp, bài học được tiếp nhận một cách khá hời hợt. Những khái niệm, định luật, nguyên lý hay mối quan hệ giữa các kiến thức dường như không được các em dành đủ thời gian để hiểu. Điều các em quan tâm nhiều hơn đôi khi chỉ là:

“Bài này làm như thế nào?”

“Dạng này có công thức gì?”

“Nếu gặp bài tương tự thì áp dụng cách nào?”

Rồi sau giờ học, các em đi học thêm.

Ở lớp học thêm, nếu giáo viên tiếp tục hướng dẫn theo cách cho học sinh làm nhiều bài cùng dạng để “quen tay”, học sinh có thể nhanh chóng có cảm giác rằng mình đã hiểu bài. Các em làm được bài, điểm số có thể tốt hơn, tốc độ giải có thể nhanh hơn.

Nhưng có một câu hỏi quan trọng hơn:

Các em có thật sự hiểu điều mình đang làm hay chỉ đang nhớ cách làm?

Đây là hai chuyện hoàn toàn khác nhau.

Một học sinh có thể giải được mười bài cùng một dạng nhưng vẫn không trả lời được một câu hỏi rất đơn giản: Tại sao lại làm như vậy?

Các em có thể nhớ công thức nhưng không biết công thức đó xuất phát từ đâu, dùng trong điều kiện nào và có ý nghĩa gì.

Các em có thể giải thành thạo những bài quen thuộc nhưng khi đề bài thay đổi cách diễn đạt, thay đổi dữ kiện hoặc đặt vấn đề trong một tình huống thực tế thì lập tức lúng túng.

Đáng lo hơn, sau khi hoàn thành một bài kiểm tra, những kiến thức vừa học đôi khi gần như biến mất.

Rồi năm học mới bắt đầu.

Một lớp kiến thức mới được xây dựng trên nền tảng của lớp kiến thức cũ. Nhưng nền móng ấy vốn đã không chắc. Những điều đáng lẽ phải trở thành kiến thức nền lại chỉ còn là những mảnh vụn của công thức, vài quy tắc và một số “mẹo” giải bài.

Các em tiếp tục học.

Tiếp tục học thêm.

Tiếp tục luyện những dạng bài quen thuộc.

Tiếp tục làm bài kiểm tra.

Và cứ thế, năm này qua năm khác.

Đến khi tốt nghiệp THPT, một học sinh có thể đã giải qua hàng nghìn bài tập nhưng vẫn thiếu những nền tảng rất quan trọng: khả năng đọc hiểu một vấn đề, phân tích thông tin, đặt câu hỏi, suy luận, kết nối kiến thức và vận dụng điều đã học vào một tình huống chưa từng gặp.

Đó mới là điều đáng lo.

Bởi giáo dục phổ thông không thể chỉ nhằm giúp học sinh vượt qua các bài kiểm tra.

Cuộc sống không phát đề theo từng “dạng bài”.

Không phải lúc nào chúng ta cũng được cho sẵn công thức.

Không phải vấn đề nào cũng có một lời giải mẫu để chỉ việc nhận diện rồi áp dụng.

Khi bước ra khỏi trường học, con người sẽ gặp những tình huống hoàn toàn mới. Khi ấy, điều quan trọng không còn là “Em đã từng gặp dạng này chưa?” mà là:

“Em có biết mình cần suy nghĩ như thế nào để giải quyết vấn đề này không?”

Đó chính là khoảng cách giữa biết làm bài và thực sự hiểu kiến thức.

Một học sinh hiểu bản chất có thể chưa chắc giải bài nhanh bằng một học sinh luyện rất nhiều bài cùng dạng. Nhưng khi gặp một vấn đề mới, em ấy có cơ hội tự mình suy nghĩ, thử nghiệm, phân tích và tìm ra hướng giải quyết.

Ngược lại, một học sinh quá phụ thuộc vào bài mẫu có thể rất nhanh khi gặp đúng dạng quen thuộc nhưng dễ mất phương hướng khi khuôn mẫu biến mất.

Vì vậy, tôi nghĩ học sinh cần thay đổi một điều rất căn bản trong cách học:

Đừng chỉ hỏi “Bài này làm thế nào?”, hãy tập hỏi “Tại sao lại như vậy?”.

Đừng chỉ cố nhớ một công thức.

Hãy cố hiểu công thức ấy nói lên điều gì.

Đừng chỉ học cách giải một dạng bài.

Hãy tìm hiểu tại sao người ta lại giải theo cách đó.

Đừng chỉ quan tâm mình được bao nhiêu điểm.

Hãy tự hỏi sau bài học này, mình thực sự hiểu thêm điều gì.

Và đặc biệt, đừng để việc học thêm trở thành nơi “học thay” cho việc học chính khóa.

Học thêm có thể hỗ trợ việc học. Giáo viên có thể giúp học sinh tháo gỡ những điểm khó. Việc luyện tập cũng rất cần thiết để hình thành kỹ năng.

Nhưng không một lớp học thêm nào có thể thay thế hoàn toàn quá trình tự suy nghĩ của người học.

Nếu học sinh không tự đọc, tự hiểu, tự đặt câu hỏi và tự tìm cách giải quyết vấn đề thì dù có học thêm bao nhiêu, kiến thức vẫn rất dễ trở thành thứ nằm bên ngoài mình.

Một nền giáo dục tốt không phải là nền giáo dục tạo ra những học sinh có thể làm thật nhiều bài tập giống nhau.

Điều quan trọng hơn là tạo ra những người có khả năng học một điều mới ngay cả khi không có ai đứng bên cạnh chỉ từng bước.

Bởi càng học lên cao, điều đó càng trở nên quan trọng.

Ở đại học, không thể có một giáo viên kèm từng bài như ở phổ thông.

Trong công việc, không ai phát cho chúng ta một tập “100 bài mẫu” để luyện trước mọi tình huống.

Trong cuộc sống, rất nhiều vấn đề không có đáp án duy nhất.

Khi ấy, thứ còn lại không phải là những mẹo giải bài đã từng học, mà là nền tảng kiến thức, tư duy và năng lực tự học mà mỗi người đã hình thành trong những năm tháng phổ thông.

Vì thế, nếu hôm nay một học sinh đang học theo kiểu chỉ cố nhớ cách làm, có lẽ đã đến lúc em dừng lại một chút.

Không phải để học nhiều hơn.

Mà để học sâu hơn.

Không phải để làm thêm thật nhiều bài.

Mà để hiểu thật kỹ một bài mình đang làm.

Không phải để thuộc lòng câu trả lời.

Mà để có thể tự mình đặt ra câu hỏi.

Bởi mục tiêu cuối cùng của việc học không phải là đến một ngày chúng ta có thể nói:

“Em đã làm được rất nhiều bài.”

Mà là có thể bình tĩnh nói:

“Em chưa biết vấn đề này, nhưng em biết cách bắt đầu tìm hiểu nó.”

Đó mới là năng lực mà nhà trường cần giúp học sinh mang theo sau khi rời khỏi ghế nhà trường.