Có một câu nói được nhắc đến khá nhiều trong công việc và cuộc sống:

“Thái độ hơn trình độ.”

Tôi từng nghĩ câu nói ấy khá đơn giản. Nhưng càng làm việc lâu, càng tiếp xúc với nhiều người, nhiều thế hệ học sinh, đồng nghiệp và nhiều hoàn cảnh khác nhau, tôi càng nhận ra rằng: đằng sau một câu nói tưởng như quen thuộc ấy là cả một vấn đề rất đáng để suy ngẫm.

Bởi nếu hiểu “thái độ” chỉ là lễ phép, ngoan ngoãn, vui vẻ, tích cực hay biết nghe lời thì có lẽ chúng ta đã hiểu nó quá hẹp.

Theo tôi, thái độ trước hết là cách một con người đối xử với công việc mình đang làm và với chính trách nhiệm của mình.

Làm việc gì cũng phải làm cho tử tế

Có một điều tôi ngày càng tin rằng:

Không phải việc gì cũng cần làm thật lớn lao. Nhưng bất cứ việc gì đã làm, hãy làm cho tử tế.

Một công việc nhỏ nhưng được làm nghiêm túc vẫn đáng quý hơn một công việc lớn nhưng được thực hiện qua loa.

Một bài học được chuẩn bị kỹ lưỡng.

Một bài kiểm tra được chấm cẩn thận.

Một văn bản được đọc lại trước khi gửi.

Một lời hứa được thực hiện đúng.

Một sản phẩm được kiểm tra trước khi bàn giao.

Một lỗi phát hiện ra thì chủ động sửa.

Những điều ấy có thể chẳng ai vỗ tay.

Cũng chẳng phải lúc nào có người nhìn thấy.

Nhưng chúng nói rất nhiều về thái độ của một con người.

Bởi người có thái độ tốt không cần lúc nào cũng có người đứng bên cạnh nhắc nhở.

Họ tự hỏi:

“Việc này đã đủ tốt chưa?”

“Mình có thể làm cẩn thận hơn không?”

“Nếu người khác làm việc này với mình, mình có chấp nhận cách làm như vậy không?”

Đó là lúc thái độ không còn là một khái niệm trừu tượng nữa. Nó trở thành ý thức nghề nghiệp, lòng tự trọng và trách nhiệm cá nhân.

Trình độ có thể thiếu, nhưng sự cẩu thả thì không nên

Tôi không cho rằng “thái độ hơn trình độ” có nghĩa là trình độ không quan trọng.

Ngược lại, trong cuộc sống, năng lực là điều không thể thay thế.

Một bác sĩ cần chuyên môn.

Một kỹ sư cần kiến thức.

Một giáo viên cần năng lực sư phạm và chuyên môn.

Một người làm nghề gì cũng cần hiểu nghề của mình.

Không thể lấy sự nhiệt tình để thay thế cho năng lực. Không thể lấy sự chăm chỉ để biện minh cho việc không chịu học hỏi. Và càng không thể nói rằng chỉ cần có thái độ tốt thì trình độ không còn quan trọng.

Thái độ tốt không thay thế được năng lực.

Nhưng có một điều khác cũng rất đúng:

Trình độ thấp có thể được cải thiện bằng học tập và rèn luyện. Còn sự cẩu thả, thiếu trách nhiệm và không muốn tiến bộ thì rất khó được cứu bằng trình độ.

Một người chưa giỏi không đáng sợ.

Điều đáng sợ là không muốn giỏi hơn.

Một học sinh chưa giải được bài toán khó không đáng trách.

Đáng lo hơn là học sinh ấy không chịu suy nghĩ, không chịu hỏi, không chịu sửa sai và chấp nhận rằng “em học vậy là được rồi”.

Một giáo viên chưa hoàn hảo cũng không có gì đáng xấu hổ.

Bởi không ai có thể hoàn hảo.

Điều đáng suy nghĩ là khi một người ngừng học hỏi và bắt đầu tin rằng mình không còn điều gì phải thay đổi.

Thái độ tốt không có nghĩa là không bao giờ mắc lỗi

Đây có lẽ là một sự phân biệt rất quan trọng.

Người có thái độ tốt không phải là người không mắc sai lầm.

Họ vẫn có thể sai.

Vẫn có thể thiếu kinh nghiệm.

Vẫn có thể làm chưa tốt.

Nhưng khi nhận ra sai, họ sửa.

Khi chưa biết, họ học.

Khi chưa hiểu, họ hỏi.

Khi được góp ý, họ suy nghĩ.

Khi nhận ra cách làm của mình chưa tốt, họ tìm cách làm tốt hơn.

Vì vậy, tôi nghĩ:

Thái độ tốt không phải là làm mọi việc hoàn hảo. Thái độ tốt là không cho phép mình làm việc một cách cẩu thả.

Một người có thể thất bại nhưng vẫn đáng trân trọng.

Một người có thể làm sai nhưng vẫn đáng tin.

Bởi điều quyết định không chỉ là “anh đã làm được gì”, mà còn là “anh đã làm việc ấy với tinh thần như thế nào”.

Trung thực cũng là một phần của trình độ

Có một khía cạnh khác của thái độ mà tôi cho rằng rất quan trọng: sự trung thực với chính mình.

Không biết thì nói không biết.

Chưa làm thì nói chưa làm.

Làm chưa tốt thì thừa nhận chưa tốt.

Sai thì nhận sai.

Không hiểu thì học thêm.

Đó không phải là yếu kém.

Ngược lại, đôi khi đó là dấu hiệu của một người có bản lĩnh.

Bởi rất dễ để con người tìm lý do cho thất bại của mình.

Tại hoàn cảnh.

Tại người khác.

Tại học sinh.

Tại đồng nghiệp.

Tại cấp trên.

Tại thời gian.

Tại điều kiện.

Nhưng khó hơn nhiều là đứng trước chính mình và nói:

“Có thể tôi chưa làm đủ tốt.”

Chỉ khi dám nói câu ấy, con người mới thực sự bắt đầu thay đổi.

Có năng lực mà thái độ kém thì năng lực ấy cũng bị giới hạn

Một người rất giỏi nhưng kiêu ngạo, thiếu trách nhiệm, không chịu lắng nghe, không tôn trọng người khác thì năng lực của họ sớm muộn cũng trở thành một giới hạn.

Bởi năng lực giúp người ta làm được việc, nhưng thái độ quyết định người ta có thể làm việc cùng người khác hay không.

Trong một tập thể, người giỏi chưa chắc là người được tin tưởng nhất.

Đôi khi người được mọi người tin tưởng lại là người:

• nói được thì làm;
• nhận việc thì có trách nhiệm;
• làm sai thì nhận;
• được góp ý thì sửa;
• không biết thì hỏi;
• làm việc nhỏ cũng cẩn thận;
• không có ai kiểm tra vẫn làm đúng.

Đó là một dạng năng lực khác.

Năng lực để trở thành một người đáng tin.

Và vì thế, tôi không muốn nói “thái độ hơn trình độ”

Nếu phải diễn đạt lại câu nói quen thuộc ấy, có lẽ tôi sẽ nói:

Trình độ quyết định một người có thể làm được gì. Thái độ quyết định người ấy có thể đi được bao xa.

Trình độ giúp chúng ta bước vào một cánh cửa.

Nhưng thái độ quyết định chúng ta có thể đứng vững sau cánh cửa ấy hay không.

Trình độ giúp người khác nhìn thấy năng lực của chúng ta hôm nay.

Nhưng thái độ quyết định giá trị của chúng ta trong ngày mai.

Bởi trình độ có thể tăng lên theo thời gian nếu một người có tinh thần học hỏi.

Và chính thái độ ấy lại trở thành động lực để trình độ tiếp tục được nâng cao.

Cho nên, tôi thích nhìn mối quan hệ giữa hai yếu tố này không phải bằng chữ “hơn”, mà bằng chữ “cùng với”.

Năng lực giúp ta làm được việc.
Thái độ giúp ta làm việc tử tế.
Và sự kết hợp của hai điều ấy mới tạo nên giá trị bền vững của một con người.

Trong giáo dục, điều này càng đáng suy ngẫm

Là một người làm giáo dục, tôi càng tin rằng điều chúng ta cần dạy học sinh không chỉ là cách giải một bài toán, một phương trình hóa học hay một câu hỏi trong sách giáo khoa.

Kiến thức rất quan trọng.

Nhưng còn một thứ quan trọng không kém:

Các em sẽ đối xử với công việc của mình như thế nào?

Làm bài có trung thực không?

Không biết có dám hỏi không?

Sai có dám nhận không?

Được giao việc có làm đến nơi đến chốn không?

Có làm tốt ngay cả khi không có ai kiểm tra không?

Có tôn trọng công sức của người khác không?

Có biết rằng mỗi việc mình làm đều phản ánh một phần con người mình hay không?

Đó mới là những bài học có thể đi theo một đứa trẻ rất lâu sau khi những công thức và con số đã rời khỏi trí nhớ.

Một học sinh chưa giỏi hôm nay hoàn toàn có thể trở thành một người giỏi ngày mai.

Nhưng để làm được điều đó, trước hết em phải có thái độ đối với việc học.

Phải có sự nghiêm túc.

Có kỷ luật.

Có trung thực.

Có lòng tự trọng.

Có khả năng nhìn nhận thiếu sót của mình.

Và quan trọng nhất:

Có mong muốn trở thành phiên bản tốt hơn của chính mình.

Người thầy cũng không nằm ngoài nguyên tắc ấy

Nói về thái độ, có lẽ người thầy càng phải tự soi mình.

Bởi chúng ta không thể yêu cầu học sinh nghiêm túc nếu chính mình lại làm việc qua loa.

Không thể dạy học sinh trung thực nếu chính mình dễ dàng bỏ qua sự không trung thực.

Không thể yêu cầu học sinh chăm chỉ nếu bản thân không còn muốn học hỏi.

Không thể nói với học sinh rằng “hãy cố gắng hết sức” nếu chính mình đã quen với việc làm mọi thứ theo kiểu đối phó.

Học sinh có thể quên rất nhiều lời chúng ta từng nói.

Nhưng các em thường nhớ rất lâu cách chúng ta làm việc.

Một người thầy chuẩn bị bài nghiêm túc đang dạy học sinh về sự nghiêm túc.

Một người thầy nhận lỗi trước học sinh đang dạy học sinh về sự trung thực.

Một người thầy kiên nhẫn sửa từng lỗi nhỏ đang dạy học sinh về sự chỉn chu.

Và một người thầy luôn học hỏi đang âm thầm nói với học sinh rằng:

“Không bao giờ là lúc chúng ta được phép ngừng trưởng thành.”

Cuối cùng, thái độ là câu chuyện của lòng tự trọng

Có lẽ sau cùng, “thái độ” không phải để người khác đánh giá mình.

Nó là cách mình tự đánh giá mình.

Có những việc chẳng ai biết mình đã làm qua loa.

Có những sai sót chẳng ai phát hiện.

Có những lần chẳng ai biết mình đã gian dối.

Có những công việc chẳng ai kiểm tra.

Nhưng chính mình biết.

Và đó là nơi lòng tự trọng xuất hiện.

Tôi làm việc cẩn thận không chỉ vì cấp trên kiểm tra.

Tôi trung thực không chỉ vì sợ bị phát hiện.

Tôi giữ lời không chỉ vì sợ mất uy tín.

Tôi làm tốt không chỉ vì muốn được khen.

Tôi làm như vậy bởi đó là cách tôi muốn mình trở thành một con người như thế nào.

Có lẽ đó mới là tầng sâu nhất của “thái độ”.

Không phải để chứng minh với thiên hạ rằng mình tốt.

Mà là để khi đứng trước chính mình, ta có thể bình thản nói:

“Tôi đã làm việc này bằng tất cả sự nghiêm túc mà tôi có.”

Và nếu hôm nay vẫn chưa làm đủ tốt, ta có thể nói thêm:

“Ngày mai, tôi sẽ cố gắng làm tốt hơn.”

Bởi vậy, nếu có ai hỏi tôi:

“Thái độ có hơn trình độ không?”

Có lẽ tôi sẽ không trả lời ngay rằng “có”.

Tôi sẽ nói:

Trình độ làm nên năng lực.
Thái độ làm nên cách chúng ta sử dụng năng lực ấy.
Và một con người đáng quý không chỉ là người giỏi việc, mà còn là người làm việc một cách nghiêm túc, trung thực, chỉn chu và có trách nhiệm.

Sau cùng, trình độ có thể khiến người khác nể phục bạn.

Nhưng thái độ mới khiến người khác tin tưởng bạn.

Và trong cuộc đời, có lẽ được tin tưởng còn quý hơn được ngưỡng mộ.